TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 11: Gói Bánh Chưng Ở Sân Đình

Ngày hai mươi bốn tháng Chạp, sân đình An Bài thức dậy từ lúc gà chưa gáy canh hai. Ông Lực tới đình khi trời còn tối, sương đọng trắng mặt sân gạch, hơi…

Nội dung chương

Ngày hai mươi bốn tháng Chạp, sân đình An Bài thức dậy từ lúc gà chưa gáy canh hai. Ông Lực tới đình khi trời còn tối, sương đọng trắng mặt sân gạch, hơi lạnh thấm qua lớp áo bông mỏng ở hai vai. Đêm qua ông trực ở nhà ngang tới gần sáng theo lịch canh vừa khóa đêm ông Táo, mắt còn cay, nhưng việc gói bánh chưng của làng không có chỗ cho người đến muộn. Ông xắn tay quét lại khoảng sân trước sân đình, kê thêm hai dãy bàn dài, rồi cùng mấy thanh niên khiêng những chậu gạo nếp đã vo từ tối hôm trước ra giữa sân.

Gạo nếp năm nay do các xóm góp, hạt đều và thơm. Đỗ xanh đãi vỏ vàng ươm đựng trong thúng, thịt ba chỉ thái miếng dài ướp tiêu và hành khô để trong mâm lớn, lá dong rửa sạch xếp thành từng bó dựng vào chân cột hiên. Bà Mận, thủ kho đình, đi một vòng kiểm lại từng thứ, miệng đếm khẽ, tay chỉ cho Hằng ghi vào sổ hội: bao nhiêu cân gạo, bao nhiêu lá, bao nhiêu lạt giang, nồi đồng của đình mượn ra mấy chiếc. Hằng ngồi ở đầu bàn, cuốn sổ mở sẵn, nét chữ ngay ngắn như mọi ngày, thỉnh thoảng ngẩng lên cười với đám trẻ con đang chạy quanh sân chờ được chia phần lá thừa làm thuyền.

Cụ Thiệm tới đình khi mặt trời vừa nhô khỏi mặt sông Cầu. Cụ mặc áo dài nâu đã cũ, tay cầm chùm chìa khóa kho đình, đi chậm qua sân để xem xét từng dãy bàn. Cụ dặn người gói bánh phải gói cho chắc tay, bánh của đình dùng để cúng Thành Hoàng và chia cho các gia đình trong ban tế, hình thức có thể đơn sơ nhưng không được méo mó hay thiếu lạt. Trưởng thôn Đức đứng bên cạnh cụ, tay cầm bản danh sách nhân lực gói bánh đã chia từ tối hôm trước, đọc to tên từng nhóm: nhóm rửa lá, nhóm đồ đỗ, nhóm gói bánh, nhóm canh nồi. Ai nghe thấy tên mình thì đáp một tiếng rồi về đúng vị trí.

Ông Lực được xếp vào nhóm gói bánh cùng mấy người cao tuổi trong ban tế. Tay ông đã quen khiêng đòn kiệu bốn mươi lăm năm, ngón tay thô và chai, nhưng gói bánh lại khéo một cách lạ. Ông đặt lá, đong gạo, gắp đỗ, đặt miếng thịt vào giữa, rồi gấp bốn góc lá gọn ghẽ như gấp một phong thư dày. Mấy thanh niên ngồi đối diện nhìn ông làm một lần rồi bắt chước, bánh đầu tay còn lỏng, tới chiếc thứ ba đã vuông vức hơn. Ông không nói nhiều, chỉ thỉnh thoảng nhắc ai đó buộc lạt vừa tay, chặt quá bánh nấu lên sẽ nứt, lỏng quá bánh sẽ bung trong nồi.

Tới giữa buổi sáng, sân đình đông hẳn lên. Các bà, các chị ở xóm trong xóm ngoài kéo tới, người bưng thêm rổ lá, người mang theo nồi nhỏ, tiếng nói cười râm ran khắp sân. Mùi lá dong tươi, mùi gạo nếp sống và mùi tiêu cay quyện vào nhau, át cả mùi khói nhang mỏng từ hậu cung bay ra. Đám trẻ con được giao việc xếp bánh vào chậu, đếm đi đếm lại rồi cãi nhau vì đếm lệch một chiếc. Ông Lực nhìn cảnh ấy, trong lòng thấy ấm. Sau những ngày họp hành và canh đình căng thẳng, buổi gói bánh là lúc làng trở lại với dáng vẻ thường ngày của nó, một ngôi làng biết lo Tết cho nhau.

Chị Hảo phụ trách hậu cần đi dọc các dãy bàn, tay cầm sổ cơm nước của ban hội. Chị kiểm phần thịt còn lại, dặn nhóm bếp chuẩn bị bữa trưa cho người gói bánh, rồi ghé qua chỗ ông Lực ngồi. Chị nói nhỏ, giọng vừa đủ cho mấy người quanh bàn nghe thấy, rằng gói bánh xong chiều nay ban hội sẽ chia người tới thăm bốn gia đình có người già đang nằm chờ. Chị nhắc đúng bốn cái tên đã ghi trong sổ trạm y tế: bà Đỗ Thị Nhài, ông Trần Văn Thụ, bà Ngô Thị Sen và ông Nguyễn Văn Lựu. Cả bốn vẫn đang nằm ở nhà, con cháu thay nhau canh, trạm y tế ghé thăm từng ngày.

Câu nhắc ấy rơi xuống giữa tiếng cười nói, nhẹ mà có sức nặng riêng. Mấy người đang gói bánh chậm tay lại một nhịp. Một bà ở xóm ngoài thở dài, nói nhà bà Nhài mấy hôm nay cửa đóng im ỉm, người ra vào toàn khẽ chân khẽ tay. Một ông trong ban tế gật đầu, bảo ông Thụ cũng vậy, ăn uống đã kém lắm rồi. Không ai nói to, không ai bàn tán dài, nhưng không khí quanh dãy bàn chùng xuống thấy rõ. Tết đang tới gần với bánh chưng, với cờ hội, với tiếng trống tập rước, mà trong làng vẫn còn bốn người già nằm đếm từng hơi thở, và ai cũng hiểu những ngày vui này có thể xen một đám tang bất cứ lúc nào.

Ông Lực gói tiếp chiếc bánh trên tay, lòng nghĩ tới buổi thăm hỏi hôm hai mươi mốt tháng Chạp khi bà Vui đọc danh sách bốn ca hấp hối ở nhà ngang. Khi ấy con số bốn còn là một dòng chữ trong sổ. Tới hôm nay, nó đã thành bốn mái nhà yên lặng giữa một ngôi làng đang rộn ràng gói bánh. Ông không nói ra ý nghĩ ấy. Ông chỉ buộc lạt cho chặt thêm một vòng, đặt chiếc bánh vào chậu rồi lấy chiếc lá tiếp theo. Cụ Thiệm đi ngang qua, nghe loáng thoáng câu chuyện, cụ dừng lại một lúc rồi nói chậm rãi rằng Tết của làng là Tết chung, nhà nào có người yếu thì làng càng phải để mắt tới. Gói bánh xong phải chia bánh tới tận nhà cho bốn gia đình ấy trước tiên, để người già còn tỉnh táo thì được nhìn thấy bánh Tết của làng, người đã mê mệt thì con cháu cũng thấy lòng làng không quên nhà mình.

Đức nghe vậy gật đầu và gọi Hằng ghi thêm một mục vào sổ: chiều hai mươi bốn tháng Chạp. Ban hội cử người mang bánh tới bốn gia đình có người hấp hối, mỗi nhà một cặp bánh mới gói còn nóng, kèm theo lời thăm hỏi của ban hội. Phạm Văn Kiên, cán bộ văn hóa xã, hôm nay cũng có mặt ở sân đình để giúp phần giấy tờ của hội. Nghe vậy thì nhận phần chép danh sách bốn gia đình thành một bản riêng dán ở nhà ngang, để những ngày tới ai trực đình cũng biết đường mà ghé thăm. Từ hôm nay Kiên chính thức vào phần việc hồ sơ của hội làng, giấy tờ nào của ban hội cũng qua tay anh kiểm một lượt trước khi đóng sổ.

Buổi trưa, hai nồi bánh đầu tiên được bắc lên bếp dựng ở góc sân. Lửa cháy đượm, nước trong nồi sôi lục bục, hơi nóng bốc lên làm mờ cả một góc hiên đình. Người canh nồi thay nhau thêm củi, canh nước, thỉnh thoảng vớt bọt. Ông Lực ăn vội bát cơm trưa với ban hội ở nhà ngang, mắt vẫn để ý lên góc đao mái đình. Trên ấy, con mèo trắng nằm cuộn trong hốc ngói, ngủ yên như mọi ngày, đốm đỏ giữa trán khuất trong bóng mái, không ai ở sân đình bận tâm tới nó giữa một ngày đông người như hôm nay. Chỉ có ông, như một thói quen đã thành tật, cứ sau mỗi việc lại ngước nhìn lên mái một lần.

Giữa buổi chiều, khi nồi bánh thứ hai vừa sôi đều, Đức cho gọi các xóm trưởng tới nhà ngang để chốt lại việc của những ngày còn lại trong năm. Lịch trình được đọc rõ từng mục: ngày hai mươi lăm dọn sân và quét vôi quanh đình, ngày hai mươi sáu chia bánh và thăm hỏi các gia đình. Ngày hai mươi bảy lo việc cuối năm ở các xóm, ngày hai mươi tám làm lễ tất niên ở đình, đêm giao thừa mở cửa đình cho dân làng thắp nhang đầu năm. Mỗi việc đều có người đứng đầu, có người phụ, có giờ giấc ghi vào sổ. Ông Lực nghe tới đâu gật đầu tới đó. Ông thuộc loại người chỉ yên tâm khi việc đã thành chữ trong sổ, vì lời nói qua một đêm Tết bận rộn rất dễ bay mất, còn chữ trong sổ của Hằng thì còn nguyên đó cho tới ngày hội.

Cụ Thiệm còn dặn thêm một việc nhỏ mà ông Lực cho là phải lắm. Cụ nói những ngày tới người trực đình không được vì bận gói bánh hay bận việc nhà mà bỏ ca, lịch canh đã lập đêm ông Táo phải giữ nguyên, đêm nào cũng có hai người ở nhà ngang như đã ghi. Tết càng gần, nhang đèn ở đình càng nhiều, người ra vào càng đông, việc canh giữ càng không thể lơi tay. Đức ghi lời dặn ấy vào cuối trang sổ của ngày hôm nay, gạch chân một đường. Mấy người trẻ trong ban hội nghe xong đều đáp rõ ràng, không ai kêu ca, vì ai cũng hiểu đình là nơi cả làng gửi gắm phần lễ nghi lớn nhất trong năm.

Chiều xuống, bánh vớt ra xếp đầy sập ở nhà ngang, hơi nóng còn bốc lên qua lớp lá xanh sẫm. Sân đình được quét lại sạch sẽ, bàn ghế dọn vào kho, sổ hội ghi thêm một trang dài: nhân lực gói bánh có bao nhiêu người, bánh gói được bao nhiêu chiếc. Bánh cúng đình bao nhiêu, bánh chia cho các gia đình bao nhiêu, bánh mang thăm bốn nhà có người già yếu là phần đầu tiên được gói riêng và buộc lạt đỏ để khỏi lẫn. Hằng đọc lại trang sổ cho Đức và cụ Thiệm nghe, cả hai đều gật đầu. Ông Lực cùng một thanh niên trong đội phu đòn bưng mâm bánh tới nhà bà Nhài và nhà ông Thụ, còn hai người khác đi về phía nhà bà Sen và ông Lựu.

Trên đường về nhà khi trời đã nhá nhem, ông Lực đi ngang qua sân đình một lần nữa. Sân vắng, chỉ còn mùi lá dong luộc và mùi tro bếp vương trong gió lạnh. Ông nghĩ tới bốn cặp bánh vừa được mang đi, tới bốn mái nhà đang yên lặng chờ đợi, và tới những ngày Tết đang tới rất gần. Trong sổ hội, ngày hai mươi bốn tháng Chạp khép lại bằng một trang chữ đầy đặn về bánh chưng và nhân lực, nhưng với ông. Điều đọng lại nhất của ngày hôm nay là câu nhắc khẽ của chị Hảo giữa sân đình đông người: trong làng còn bốn người già đang nằm chờ chết, và tiếng cười của cả sân đình đã nhỏ lại vì câu nói ấy.

Chương khác

Xem thêm