TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 20: Giao Thừa Bên Sông Cầu
Đêm giao thừa, sau khi lo xong việc khâm liệm ở nhà ông Thụ, ông Lực trở về đình An Bài khi đồng hồ đã chỉ gần nửa đêm. Sân đình sáng đèn, cổng đình mở…
Nội dung chương
Đêm giao thừa, sau khi lo xong việc khâm liệm ở nhà ông Thụ, ông Lực trở về đình An Bài khi đồng hồ đã chỉ gần nửa đêm. Sân đình sáng đèn, cổng đình mở rộng, dãy cờ hội treo từ hôm trước bay nhẹ trong gió sông. Dân làng từ các xóm lần lượt kéo tới, người bưng mâm lễ nhỏ, người dắt con cháu, người chỉ mang theo một bó nhang và một lời cầu đầu năm. Dù trong làng vừa có thêm một đám tang trong chính đêm cuối năm, người tới đình vẫn đông, vì lệ thắp nén nhang đầu năm ở đình làng là lệ không ai muốn bỏ, nhất là trong một năm mới mở ra giữa nhiều lo âu như năm nay.
Ông Lực đứng ở bậc thềm nhà ngang đón người làng vào đình, tay bắt mặt mừng năm mới mà lòng vẫn còn nguyên vẹn hình ảnh đôi mắt mở của ông Thụ ở xóm ngoài. Cụ Thiệm từ nhà ông Thụ trở về đình gần như cùng lúc với ông, thay áo tế, vào hậu cung chuẩn bị lễ giao thừa. Bà Mận kiểm lại nhang đèn lần cuối, Hằng mở sổ mới của năm mới ở nhà ngang, trang đầu tiên ghi ngày mùng một tháng Giêng và việc mở cửa đình đêm giao thừa. Tiếng sông Cầu chảy ngoài bãi vọng vào sân đình đều đều, hòa với tiếng người nói khẽ và tiếng nhang cháy trong hậu cung.
Tới thời khắc giao thừa, cụ Thiệm làm lễ trong hậu cung, tiếng khấn trầm và rõ, tạ năm cũ và nghênh năm mới, cầu cho làng một năm yên ổn. Cho hội làng tháng Giêng được trọn vẹn, và cho những người già còn đang nằm bệnh trong làng được qua những ngày đầu năm trong bình yên. Dân làng đứng chật sân đình, ai cũng chắp tay, không một tiếng ồn. Khi lễ xong, từng gia đình lần lượt vào hậu cung thắp nén nhang đầu năm, rồi ra sân đình chúc nhau năm mới bằng những câu ngắn gọn và chân thành hơn mọi năm. Nhiều người, khi đi qua chỗ ông Lực đứng, đều hỏi khẽ một câu về nhà ông Thụ, và ông chỉ đáp đúng một câu đã nói ở cổng nhà ông cụ: ông cụ mất vì bệnh già theo tiên lượng của trạm. Tang lễ của làng sẽ lo chu đáo, bà con cứ yên tâm đón năm mới và thắp nhang cho trọn lệ.
Trong lúc chờ giao thừa, ông Lực còn đi một vòng quanh đình kiểm tra lần cuối theo thói quen của người canh đình. Hậu cung thơm nồng khói nhang, bát hương đầy tro mới, chân đèn cháy đều, cửa kho khóa chặt, sân đình đã quét sạch và những hàng ghế cho người già ngồi dự lễ đã kê ngay ngắn ở hiên nhà ngang. Ông ghé qua nhà ngang xem Hằng chuẩn bị sổ mới: cuốn sổ của năm mới bìa còn thơm mùi giấy, trang đầu để trống chờ dòng chữ đầu tiên của năm. Bên cạnh là cuốn sổ năm cũ đã ghi kín tới hết ngày hai mươi chín với hai đám tang, một lễ tất niên và một quầng sáng trên mái đình. Ông nhìn hai cuốn sổ nằm cạnh nhau một lúc, thấy cả một năm cũ nặng nề và một năm mới chưa biết sẽ ra sao đều nằm gọn trong những trang giấy ấy. Và ông tự dặn mình phải giữ cho những trang sắp tới được ghi bằng một tay thật chắc và một đầu thật tỉnh.
Ông cũng dành một lúc đứng ở cổng đình nhìn ra bến sông. Đêm cuối năm, mặt sông tối và rộng, gió thổi qua bãi lau kêu xào xạc, vài ánh đèn từ những chiếc thuyền nhỏ đậu ở bến hắt lên mặt nước những vệt sáng dài. Dân làng đi lễ về qua bến sông đều dừng lại một nhịp nhìn ra mặt nước, như một thói quen đầu năm của người làng ven sông: nhìn con sông đã nuôi làng qua bao thế hệ trước khi bước vào một năm mới. Ông Lực đứng trong những người ấy, lòng cầu mong một điều rất giản dị cho năm mới này, rằng những ngọn đèn canh còn lại trong làng. Ở nhà bà Sen và nhà ông Lựu, sẽ tắt theo cách yên lành nhất có thể, và rằng mái đình trên đầu ông sẽ không còn giấu thêm điều gì trong những đêm sắp tới.
Ngay sau giao thừa, khi dân làng đã ra về gần hết, Đức chủ trì một buổi họp ngắn của ban hội ngay tại nhà ngang, như lịch đã định từ trước. Có mặt trong buổi họp là cụ Thiệm, ông Lực, chị Hảo, bà Mận, ông Trí, Kiên và Hằng ghi sổ. Đức mở lời bằng việc tổng kết những ngày cuối năm: làng đã đi qua hai đám tang trong ba đêm cuối năm, cả hai đều là người già hấp hối trong sổ của trạm. Cả hai tang lễ đều đã và đang được lo theo lệ, và phía trước làng là tang lễ của ông Thụ trong những ngày đầu năm cùng với hội làng tháng Giêng không còn xa. Anh nói rõ quyết định đầu tiên của ban hội trong năm mới: hội làng vẫn tổ chức đúng lịch đã khóa, không hoãn. Không rút gọn phần lễ chính, vì hội là lệ chung của cả làng và là điều dân làng đang trông vào để giữ tinh thần trong những ngày này.
Quyết định thứ hai được Đức đọc chậm rãi để Hằng ghi vào sổ: từ đêm nay, lịch canh đình tăng lên hai người mỗi đêm, trực chính thức ở nhà ngang, không còn là lịch luân phiên mỏng như những ngày trước Tết. Hai người trực phải kiểm cửa hậu cung, kho đình và sân đình theo vòng cố định, ghi sổ trực đầy đủ, và bất kỳ việc lạ nào thấy trong đêm cũng ghi vào sổ trước, báo ban hội vào sáng hôm sau, không tự ý đồn ra ngoài. Kiên nhận phần chép lịch canh mới thành bản riêng dán ở nhà ngang và gửi cho các xóm trưởng ngay trong ngày mùng một. Chị Hảo nhận phần chuẩn bị chăn ấm, nước uống và cơm tối cho người trực theo lịch mới. Cả buổi họp gật đầu đồng ý, không một ai phản đối, vì sau hai cái chết mắt mở, việc canh đình dày hơn là điều ai cũng thấy cần, dù mỗi người hiểu sự cần thiết ấy theo một cách khác nhau.
Chính trong buổi họp ấy, ông Lực lần đầu tiên nói ra trước ban hội dãy sự việc ông đã ghi trong sổ trực của mình suốt những ngày qua. Ông nói chậm, rõ, chỉ nói đúng những gì mắt ông đã thấy và sổ đã ghi: đêm hai mươi sáu tháng Chạp con mèo rời mái đình về phía xóm bà Nhài theo lời Hằng thấy và ghi sổ, đêm ấy bà Nhài chết với đôi mắt mở. Chiều hôm sau con mèo trở về mái đình bụng lép và ngủ li bì suốt một ngày, chiều tất niên đốm đỏ trên trán nó sáng vàng rõ hơn khi khói nhang dày với hai người cùng thấy là ông và cụ Thiệm. Ông nói ông không kết luận gì, ông chỉ xin ban hội để mắt tới con mèo trong những đêm canh sắp tới như để mắt tới một việc chưa rõ của đình.
Buổi họp yên lặng một lúc sau lời của ông. Đức đáp lại bằng giọng thận trọng của một trưởng thôn đang giữ cả một làng trong những ngày nhạy cảm nhất năm. Anh nói những việc ông Lực ghi đều đã có trong sổ, ban hội ghi nhận, nhưng bấy nhiêu chưa đủ để nói con mèo có liên quan gì tới hai cái chết, vì cả hai người già đều chết đúng tiên lượng bệnh già của trạm y tế. Và một lời nghi ngờ nói ra lúc này có thể làm cả làng hoang mang, làm hai gia đình đang tang phải chịu thêm lời đồn, và làm chính con mèo của đình thành tâm điểm của mọi nỗi sợ chưa có căn cứ. Cụ Thiệm gật đầu theo lời Đức, nói thêm rằng người giữ đình phải giữ cho được sự phân biệt giữa việc đã thấy và điều đã chắc, và lệ của đình từ xưa là không làm việc gì chưa rõ ràng lên vật ở trên mái đình. Ông Trí ngồi ở góc bàn chỉ im lặng gật đầu, không nói một lời nào thêm.
Ông Lực nghe những lời ấy mà không tranh cãi. Ông đã lường trước câu trả lời này, và một phần trong ông còn thấy nó có lý: sổ y tế là dữ kiện chắc chắn, dãy sự việc của ông mới chỉ là những điểm nằm cạnh nhau theo thời gian. Nhưng một phần khác trong ông, phần của người phu đòn già đã ngồi canh bên hai giường chết trong ba đêm. Cảm thấy nặng nề một cách khó tả khi lời cảnh báo đầu tiên của mình đi qua buổi họp đầu năm mà không làm thay đổi được điều gì ngoài lịch canh vốn đã tăng vì lý do giữ đồ tế khí và an lòng dân. Ông chỉ nói một câu cuối cùng, rằng ông xin nhận những đêm canh khó nhất ở đình trong tháng Giêng này, rồi im lặng ký tên vào sổ trực của đêm giao thừa.
Sau buổi họp, Hằng đọc lại toàn bộ biên bản của đêm giao thừa cho cả ban hội nghe một lần trước khi đóng sổ: lễ giao thừa hoàn tất, dân làng thắp nhang đầu năm đông đủ và yên ổn. Hội làng giữ đúng lịch, lịch canh đình tăng lên hai người mỗi đêm, và ý kiến của ông Lực về con mèo được ghi nhận để theo dõi thêm trong những đêm canh. Đức ký xác nhận ở cuối biên bản, cụ Thiệm ký bên cạnh với tư cách người giữ đình. Kiên nhận bản biên bản để chép vào hồ sơ hội ngay trong ngày mùng một. Ông Lực nhìn những chữ ký ấy, thấy ít nhất lời của mình đã thành chữ trong sổ của làng, dù nó chưa thành việc làm của làng. Và ông tự an ủi mình bằng ý nghĩ rằng chữ trong sổ, một khi đã ghi, sẽ còn ở đó cho tới ngày có người cần mở ra xem lại.
Trời gần sáng, buổi họp tan. Ông Lực ra sân đình đứng một mình giữa những tàn nhang đầu năm còn thơm trong gió lạnh. Trên góc đao, con mèo trắng nằm trong hốc ngói, ngủ yên không động đậy trong rạng sáng đầu tiên của năm mới, một dáng ngủ sâu mà ông đã từng thấy đúng một lần vào buổi chiều sau tang bà Nhài. Ông nhìn nó rất lâu, rồi quay vào nhà ngang ghi dòng cuối cùng của đêm giao thừa vào sổ trực: năm mới mở trong lo âu, hai người già đã chết với đôi mắt mở. Hội làng giữ đúng lịch, lịch canh đình tăng lên hai người mỗi đêm từ hôm nay, và lời của ông về con mèo đã được ghi nhận mà chưa được ai nghe theo. Ngoài bãi, sông Cầu chảy vào năm mới trong sương mờ, mang theo tiếng gà gáy đầu tiên của ngày mùng một tháng Giêng trên khắp làng An Bài.