TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 21: Dựng Rạp Hội Ở Sân Đình
Ngày mùng hai tháng Giêng, làng An Bài thức dậy trong tiếng gà gáy và mùi nhang trầm còn vương từ đêm giao thừa. Ở nhà ông Thụ ngoài xóm ngoài, tang lễ…
Nội dung chương
Ngày mùng hai tháng Giêng, làng An Bài thức dậy trong tiếng gà gáy và mùi nhang trầm còn vương từ đêm giao thừa. Ở nhà ông Thụ ngoài xóm ngoài, tang lễ đã được đưa xong từ ngày mùng một, quan tài đã hạ huyệt yên ổn ở nghĩa địa làng, bàn thờ vong dựng trong gian giữa còn thơm mùi nhang mới. Trong làng, hai đám tang cuối năm đã qua, nhà nhà bắt đầu đi chúc Tết họ hàng, trẻ con xúng xính áo mới chạy qua cổng đình. Nhưng người lớn đi ngang sân đình vẫn bước chậm lại một nhịp, vì ai cũng biết phía trước còn hội làng tháng Giêng và còn hai người già đang nằm bệnh nặng trong danh sách của trạm y tế.
Ông Lực tới đình từ sớm, việc đầu tiên là cùng ban hội dựng rạp hội ở sân đình. Rạp hội là việc đã ghi trong lịch từ ngày hai mươi tháng Chạp: một dãy rạp lớn che giữa sân để ban tế và khách làng ngồi trong những ngày hội, hai rạp nhỏ hai bên dành cho đội phu đòn và phần cơm nước. Tre dựng rạp đã được chặt và ngâm từ trước Tết, chất thành bó ở sau nhà ngang. Bà Mận mở kho từ sớm, mang ra bạt, dây thừng, vải đỏ và những lá cờ xí đã gấp gọn từ mùa hội năm trước, món nào cũng được Hằng kiểm lại và ghi vào sổ hội của năm mới.
Nhóm trai làng khiêng tre ra sân, dựng cột, buộc kèo, tiếng búa và tiếng gọi nhau vang khắp sân đình từ lúc trời còn mờ sương. Ông Lực tuy đã bảy mươi mốt tuổi vẫn đứng ở chân cột chính, tay giữ dây, miệng dặn từng mối buộc. Ông là người thuộc sân đình này như thuộc lòng bàn tay: chỗ nào nền đất thấp mưa xuống hay đọng nước, chỗ nào gió sông thổi mạnh phải chằng thêm dây, ông đều nhớ hết. Đức đi một vòng quanh sân, tay cầm bản lịch hội, dặn mọi người việc dựng rạp phải xong trong ngày mùng hai, để từ mùng ba trở đi ban hội còn lo phần lễ và phần đón khách các làng bên sang dự hội.
Cụ Thiệm đứng ở hiên hậu cung giám sát phần việc gần đình. Cụ dặn rạp không được dựng sát quá vào bậc thềm hậu cung, phải chừa lối đi cho đội rước kiệu ngày Rằm, và dây chằng không được buộc vào cột đình hay móc lên mái ngói. Có một cậu trai trẻ leo lên thang định buộc nhờ một đầu dây vào xà ngang của hiên. Cụ gọi xuống ngay, nói việc gì cũng phải có cọc riêng của nó, đình là nơi thờ tự, không ai được tiện tay dựa dẫm vào mái đình trong những ngày này. Ông Lực nghe cụ nói mà gật đầu, vì đó cũng là lệ ông đã giữ suốt bốn mươi lăm năm khiêng kiệu ở sân đình này.
Trên góc đao, con mèo trắng nằm cuộn trong hốc ngói, đầu gác lên hai chân trước, mắt hé mở nhìn xuống sân đình đông người. Nó nằm ở đó suốt từ sáng, thỉnh thoảng đổi một tư thế, lông trắng nổi bật trên nền ngói rêu xám, đốm đỏ giữa trán tròn đầy và yên tĩnh như một vệt lông thường ngày. Người làm việc dưới sân thỉnh thoảng ngước lên nhìn nó, rồi lại cúi xuống làm tiếp, không một ai xua đuổi hay ném một viên sỏi nào lên mái. Có người nói khẽ với nhau rằng ngày Tết không ai đuổi vật đang nằm trên mái đình, đuổi đi là trái lệ, là làm động chỗ thờ tự trong những ngày đầu năm. Cụ Thiệm nghe thấy, chỉ nói một câu ngắn gọn rằng lệ ấy giữ từ đời trước, con mèo ở mái đình chín năm nay, nó nằm đâu cứ để nó nằm đó, việc của người làng là việc dưới sân.
Chị Hảo lo phần cơm nước cho đội dựng rạp ở nhà ngang. Nồi chè, ấm nước và mâm cơm trưa được dọn ra giữa buổi, người làm việc thay nhau vào ăn, tiếng bát đũa và tiếng cười nói làm sân đình ấm hẳn lên sau những ngày cuối năm nặng nề. Chị còn gói riêng mấy phần bánh và thức ăn, cử người mang tới nhà bà Sen và nhà ông Lựu, hai nhà còn người già nằm bệnh, như cách ban hội đã làm suốt từ trước Tết. Kiên chép danh sách nhân lực dựng rạp vào hồ sơ hội, ghi rõ từng tốp việc, để tới ngày hội còn biết ai đã quen tay ở phần việc nào.
Buổi trưa, trong lúc đội dựng rạp nghỉ tay, ông Lực đi một vòng quanh sân kiểm tra từng chân cột. Ông dừng lại ở cột chính giữa sân, lắc thử, thấy cột đứng vững, dây buộc chặt, rồi ngước nhìn lên mái đình. Con mèo vẫn nằm nguyên trong hốc ngói, nắng đầu năm chiếu lên bộ lông trắng của nó, và ông chợt nhận ra trong suốt buổi sáng ồn ào dựng rạp, với bao nhiêu tiếng búa. Tiếng người và tiếng tre va vào nhau ngay dưới mái, con mèo gần như không hề giật mình hay bỏ đi. Nó nằm yên như đã quen với mọi tiếng động của đình từ chín năm nay, và sự yên tĩnh ấy, đặt cạnh hai đôi mắt mở trừng mà ông đã thấy trong ba đêm cuối năm, làm lòng ông nặng xuống một cách khó tả xiết. Ông không nói điều ấy với ai, chỉ quay xuống sân, tiếp tục buộc lại một mối dây còn lỏng ở rạp nhỏ phía đội phu đòn.
Buổi chiều, bạt rạp được căng lên, vải đỏ viền quanh mép rạp, cờ xí treo dọc hai bên sân và trước cổng đình. Gió từ sông Cầu thổi vào làm dãy cờ bay phần phật, sân đình bỗng có dáng dấp của ngày hội thật sự. Dân làng đi chúc Tết về qua cổng đình đều dừng lại ngắm rạp mới, trẻ con chạy vòng quanh các chân cột, người già ngồi ở hiên nhà ngang gật đầu nói năm nay rạp dựng sớm và chắc chắn hơn năm trước. Giữa những lời nói ấy, vẫn có người hạ giọng nhắc tới hai đám tang vừa qua và hai người già còn đang nằm chờ ở nhà. Rồi tất cả lại im lặng nhìn lên mái đình một lúc, nơi con mèo trắng vẫn nằm không động đậy trong nắng chiều.
Dựng rạp xong phần khung, ban hội còn tranh thủ buổi chiều đưa kiệu Thành Hoàng từ nhà ngang ra kê thử vào vị trí chính giữa rạp lớn. Đây là lệ kiểm tra trước hội mà ông Lực giữ rất nghiêm: kiệu phải đặt cân trên bệ, đòn kiệu phải thẳng hàng với lối đi đã chừa ra giữa sân, và khoảng trống hai bên phải đủ cho đội phu đòn đổi vai trong lễ rước ngày Rằm. Ông quỳ xuống bên đòn kiệu, lấy tay rà dọc từng mối mộng đã được ông nêm lại bằng chày gỗ mít từ hôm mười chín tháng Chạp, thấy mối nào cũng khít và chắc. Đức đứng bên ghi lại lời xác nhận của ông vào sổ: kiệu và đòn đã sẵn sàng, chỉ chờ ngày Rằm. Cụ Thiệm thắp một nén nhang ở hậu cung, khói nhang bay mỏng ra hiên, và trong một thoáng rất ngắn, ông Lực ngước lên góc đao, thấy con mèo ngẩng đầu nhìn xuống nén khói đang bay lên, rồi lại gác đầu xuống hai chân trước như cũ. Đốm đỏ giữa trán nó trong nắng chiều chỉ là một chấm lông tròn, không sáng, không khác gì những ngày thường ông vẫn thấy.
Trong ngày mùng hai, dân làng đi chúc Tết các họ cũng ghé vào đình thắp nhang đông hơn ngày thường. Người ta chúc nhau năm mới ở sân đình, hỏi thăm việc dựng rạp, hỏi thăm sức khỏe của bà Sen và ông Lựu, rồi ai về nhà nấy lo việc họ hàng. Có mấy người già trong làng ngồi lại ở hiên nhà ngang uống nước chè với cụ Thiệm, nhắc chuyện hội làng những năm trước, nhắc tới những mùa hội mà sân đình này từng đông vui không một đám tang nào chen vào. Ông Lực ngồi nghe, tay cầm chén nước, lòng nghĩ tới danh sách bốn người của trạm y tế mà giờ chỉ còn hai cái tên chưa gạch. Ông không nói ra ý nghĩ ấy giữa ngày Tết, vì ông biết mỗi người ngồi ở hiên đình hôm nay đều đang tự mang trong lòng cùng một phép tính như ông, và sự im lặng chung ấy chính là cách làng này đi qua những ngày đầu năm.
Gần tối, ban hội họp ngắn ngay tại nhà ngang để chia việc cho những ngày sắp tới. Đức đọc lại lịch: ngày mùng ba ban hội cử người thăm bà Sen và ông Lựu, trạm y tế sẽ ghé hai nhà theo lịch theo dõi, việc ở đình là hoàn thiện phần trang trí rạp và kiểm lại danh sách khách mời các làng bên. Chị Hảo báo phần cơm nước cho đội trực đêm đã chuẩn bị đủ theo lịch canh hai người mỗi đêm. Hằng ghi từng mục vào sổ, gạch chân những việc gắn với hai gia đình còn người hấp hối, để ban hội không vì bận việc hội mà bỏ sót việc thăm hỏi. Ông Lực nhận phần trực đêm mùng hai cùng Hằng ghi sổ, vì đêm nay ông muốn tự mình ngồi ở nhà ngang nhìn lên mái đình, sau một ngày con mèo đã nằm yên trên góc đao trước mắt cả làng.
Cuối ngày, Hằng ghi vào sổ hội một mục đầy đủ: ngày mùng hai tháng Giêng, rạp hội lớn và hai rạp phụ ở sân đình dựng xong, bạt căng. Cờ xí treo xong, lối đi cho đội rước kiệu được chừa đúng lệ, kho đình đã xuất tre, bạt, dây và vải đỏ theo sổ của bà Mận. Đức ký xác nhận ở cuối mục, cụ Thiệm ký bên cạnh với tư cách người giữ đình. Ông Lực đọc lại mục ghi ấy, thấy mọi việc của ngày đầu dựng hội đều đã thành chữ rõ ràng, và ông ghi thêm vào sổ trực của mình một dòng riêng: con mèo nằm trên góc đao suốt ngày mùng hai. Nhìn xuống sân đình, không rời hốc ngói, không một ai trong làng xua đuổi nó theo đúng lệ ngày Tết của làng An Bài.