TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 26: Đêm Bà Sen Thở Dốc
Ngày mùng năm tháng Giêng bắt đầu ở nhà bà Sen bằng một tin nhắn ngắn của người con gái gửi sang đình từ lúc trời chưa sáng rõ: đêm qua bà cụ thở khó hơn…
Nội dung chương
Ngày mùng năm tháng Giêng bắt đầu ở nhà bà Sen bằng một tin nhắn ngắn của người con gái gửi sang đình từ lúc trời chưa sáng rõ: đêm qua bà cụ thở khó hơn hẳn. Cả nhà thức trắng, xin ban hội cho người sang phụ canh và báo trạm y tế ghé sớm. Đức nhận tin khi vừa tới nhà ngang, lập tức cử chị Hảo và hai người trong ban hội sang nhà bà Sen, đồng thời cho người ra trạm mời bà Vui. Ông Lực nghe tin ở hiên đình, tay đang cầm cuốn sổ trực của đêm mùng bốn với dòng ghi yên tĩnh cuối cùng: đêm mùng bốn không việc, con mèo ở yên trên mái đình suốt đêm, có xuống ăn tro nhang một lúc rồi quay lên hốc ngói. Ông gấp sổ lại, lòng hiểu rằng dãy ba đêm yên mà làng vừa đi qua có thể khép lại ngay trong ngày hôm nay.
Bà Vui tới nhà bà Sen từ đầu giờ sáng. Bà khám rất lâu, rồi nói với gia đình và những người của ban hội có mặt ở đó bằng giọng trầm và rõ: bà cụ đã bước vào giai đoạn thở dốc cuối cùng, hơi thở đứt quãng từng hồi, quãng ngừng dài hơn hẳn những ngày trước. Bà nói hôm nay và đêm nay là khoảng thời gian gia đình phải canh sát nhất, trạm sẽ ghé thêm một lần vào đầu giờ tối. Và nếu đêm nay hơi thở bà cụ tắt hẳn thì đó là diễn biến đúng với tiên lượng mà trạm đã ghi từ ngày mùng ba, không có gì bất ngờ về mặt bệnh tật. Người con trai cả nghe xong, lặng lẽ đi sắp xếp lại gian buồng: đèn dầu đặt thêm một cây ở đầu giường, nước ấm và khăn sạch để sẵn, con cháu chia nhau thành từng tốp ngồi quanh giường, không lúc nào để giường bà cụ vắng người.
Suốt buổi chiều ngày mùng năm, bà Sen thở dốc không ngừng. Mỗi đợt thở là một lần cả gian buồng nín lặng: ngực bà cụ nâng lên khó nhọc, hơi thở khò khè và ngắn. Rồi chìm xuống thành một quãng yên rất dài, dài tới mức người con gái phải cúi sát xuống mới nghe được nhịp thở tiếp theo yếu ớt quay lại. Bà cụ không tỉnh lại lần nào trong buổi chiều ấy. Con cháu ngồi quanh giường, người cầm tay bà, người lau mặt cho bà bằng khăn ấm, người đọc khẽ những lời kinh quen thuộc của gia đình, tiếng đọc đều và nhỏ như một nhịp giữ cho căn buồng khỏi chìm vào im lặng hoàn toàn. Hàng xóm ghé vào thăm đều chỉ đứng ở cửa buồng một lúc, chắp tay chào rồi lặng lẽ ra về, nhường chỗ cho con cháu trong những giờ cuối cùng này.
Ông Lực sang nhà bà Sen vào đầu giờ chiều và ở lại tới gần tối. Ông ngồi ở chiếc ghế đẩu kê sát cửa buồng, vị trí của người ban hội tới phụ canh, mắt nhìn chiếc giường và tai nghe từng đợt thở dốc của bà cụ. Ông đã ngồi ở vị trí gần giống như thế này ở nhà bà Nhài đêm hai mươi sáu tháng Chạp và ở nhà ông Thụ đêm hai mươi chín tháng Chạp. Và ông nhận ra không khí của một căn buồng hấp hối cuối ngày đều giống nhau ở một điểm: mọi tiếng động trong nhà đều nhỏ lại, mọi người đều nói khẽ, và thời gian trôi chậm theo từng nhịp thở của người nằm trên giường. Điều khác nhau duy nhất của buổi chiều hôm nay là ngoài kia đang là ngày mùng năm tháng Giêng, làng đang dựng hội, và ở sân đình cách đây một quãng ngõ. Rạp hội và cờ xí đang chờ một ngày Rằm mà căn buồng này có thể sẽ không còn ai nhắc tới nữa.
Trong buổi chiều ấy, có một lúc bà Sen thở yếu tới mức cả nhà tưởng bà cụ đã đi. Quãng ngừng kéo dài hơn mọi quãng ngừng trước đó, người con gái đặt tay lên ngực mẹ không thấy động đậy, người con trai cả đã đứng bật dậy định chạy ra ngõ gọi người của trạm. Rồi từ sâu trong lồng ngực gầy nhỏ của bà cụ, một hơi thở rất mỏng quay lại, chậm và khó nhọc, kéo theo một đợt thở dốc mới ngắn hơn. Cả gian buồng thở phào trong nước mắt. Bà cụ vẫn còn ở lại với con cháu thêm một đoạn nữa. Chị Hảo, có mặt ở nhà bà Sen từ sáng, sau đó kể lại với ông Lực rằng những quãng ngừng như thế trong buổi chiều hôm nay nhiều không đếm xuể, và mỗi lần như vậy, cả nhà lại đi qua một lần tiễn biệt hụt. Ông Lực nghe mà ghi nhớ, vì ông biết từ kinh nghiệm của hai đêm cuối năm: những quãng ngừng dài dần ra trong ngày chính là dấu hiệu cho thấy đêm sắp tới sẽ là đêm cuối. Đúng như cách bà Vui đã dặn gia đình bà Nhài cách canh chừng đêm cuối từ hôm hai mươi lăm tháng Chạp.
Ban hội cũng cử người mang sang nhà bà Sen những thứ cần cho một đêm canh dài: thêm dầu đèn, một ấm nước lớn, phần cơm tối cho con cháu trực đêm và mấy chiếc ghế đẩu mượn của nhà ngang đình. Việc ấy nhỏ, nhưng là cách làng này ở bên một gia đình đang đi tới giờ phút cuối, và người con trai cả ra tận cổng cảm ơn ban hội, nói gia đình ghi nhận tấm lòng của làng trong những ngày đầu năm bận rộn thế này. Ông Lực nghe lời cảm ơn ấy ở sân nhà bà Sen, lòng nghĩ tới một điều giản dị: dù phía sau những đêm canh này còn câu hỏi nào chưa trả lời được, thì ở phía trước. Việc của làng vẫn là ở bên người già và gia đình họ cho trọn vẹn, như đã làm với hai nhà trước.
Ở đình, đội trực đêm mùng năm mỏng đi thấy rõ. Nhiều trai tráng trong lịch trực đã phải ở lại nhà lo việc họ hàng: một tốp sang phụ canh ở nhà bà Sen theo lời gia đình xin, một tốp về xóm ngoài lo việc cúng giỗ đầu năm của họ mình. Đội phu đòn cũng bị chia ra giữa việc giữ rạp hội và việc sẵn sàng cho một đám tang có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong đêm. Đức đi lại giữa đình và nhà bà Sen suốt buổi chiều, cố giữ cho cả hai nơi đều có người. Cuối cùng, lịch trực đêm mùng năm ở đình chỉ còn ông Lực và Phạm Văn Kiên, hai người cho một ngôi đình rộng, một sân rạp lớn và một hậu cung đầy đồ tế khí. Đức dặn hai người giữ đèn sáng ở nhà ngang suốt đêm, kiểm tra theo vòng như lệ, và bất cứ tin gì từ nhà bà Sen cũng phải ghi vào sổ ngay khi nhận được.
Bà Vui ghé nhà bà Sen lần cuối vào đầu giờ tối, như lời bà đã hẹn. Bà xem lại mạch và hơi thở của bà cụ, ghi vào sổ trạm mấy dòng ngắn. Rồi nói với người con trai cả rằng đêm nay gia đình cứ canh như đang canh, trạm ở cách đây không xa, có việc gì thì cho người sang gọi bất cứ giờ nào. Bà ghé qua đình trên đường về, vào nhà ngang nói với ông Lực và Đức một câu ngắn gọn: đêm nay là đêm sát nhất của bà cụ, theo đúng tiên lượng đã ghi. Ông Lực ghi câu ấy vào sổ trực của đêm mùng năm, ghi rõ giờ, rõ người nói, rồi ký tên. Ông không ghi thêm một chữ nào khác, nhưng khi gấp sổ lại, ông ngước nhìn lên góc đao theo thói quen đã thành phản xạ trong những ngày này.
Đêm mùng năm ở đình bắt đầu bằng hai vòng kiểm tra yên tĩnh. Ông Lực và Kiên đi vòng đầu lúc trời vừa tối: cửa hậu cung cài then, cửa kho khóa chặt, rạp hội đứng vững, dãy đèn ở nhà ngang cháy sáng như lời Đức dặn. Vòng thứ hai vào đầu khuya cũng không có việc gì khác: sân đình vắng, tiếng sông Cầu đều đều ngoài bãi, thỉnh thoảng một tiếng pháo tép còn sót lại từ nhà nào trong làng nổ nhỏ rồi tắt. Kiên ngồi ở nhà ngang chép lại hồ sơ hội của ngày mùng năm, thỉnh thoảng ngẩng lên hỏi ông Lực về lịch những ngày tới, về đội phu đòn và phần việc của ngày Rằm. Ông trả lời từng việc một, nhưng một phần tai của ông luôn hướng về phía ngõ xóm trong, nơi có nhà bà Sen. Ở khoảng cách này, đình không nghe được gì từ căn buồng ấy, và chính sự không nghe được gì ấy làm đêm trực mỏng người hôm nay dài hơn hẳn những đêm trước.
Trên góc đao, trong ánh sáng cuối ngày, con mèo trắng vẫn nằm trong hốc ngói, dáng nằm cuộn tròn của những đêm yên. Nó đã nằm ở đó suốt cả ngày mùng năm, ngủ sâu, ít động đậy, giống hệt những ngày mùng ba và mùng bốn mà sổ trực đã ghi. Ông Lực nhìn nó một lúc lâu. Ba đêm yên vừa qua, nó ở yên trên mái. Đêm nay, ở xóm trong, một người già đang thở những hơi thở dốc cuối cùng theo đúng tiên lượng của trạm, và ở đình, đội trực chỉ còn hai người mỏng nhất trong suốt từ đầu tháng tới nay. Ông quay vào nhà ngang, thắp thêm một cây đèn nữa, mở sổ trực ra trước mặt, và ngồi vào vị trí canh đêm của mình. Mang theo mục ghi cố định mà ông đã tự đặt ra từ đêm mùng bốn: đêm nay, con mèo ở đâu, vào những giờ nào, do ai nhìn thấy. Kiên pha ấm nước chè mới, đặt trước mặt ông Lực, rồi quay lại với chồng hồ sơ còn chép dở. Hai người trực đêm ngồi ở hai đầu bàn trong nhà ngang sáng đèn. Mỗi người một việc, và cùng chờ một tin từ xóm trong mà cả hai đều biết có thể tới vào bất cứ giờ nào trong đêm nay, theo đúng lời tiên lượng đã ghi trong sổ của trạm y tế.
Ngoài ngõ, tiếng thở dốc của bà Sen không vọng tới được đình, nhưng cả làng An Bài trong đêm mùng năm tháng Giêng đều biết có một ngọn đèn canh ở xóm trong đang cháy cho những giờ cuối cùng của một người già chín mươi mốt tuổi.