TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 29: Ngâm Lưới Gai Bồ Kết
Cuối ngày mùng sáu tháng Giêng, sau buổi họp ở nhà ngang và sau khi phụ xong phần việc buổi chiều ở nhà tang bà Sen, ông Lực quay lại đình và vào kho gặp…
Nội dung chương
Cuối ngày mùng sáu tháng Giêng, sau buổi họp ở nhà ngang và sau khi phụ xong phần việc buổi chiều ở nhà tang bà Sen, ông Lực quay lại đình và vào kho gặp bà Mận. Ông nói ông muốn kiểm lại tấm lưới gai bồ kết treo trên vách kho, món đồ của làng từ đời trước mà hai người đã cùng hạ xuống xem một lần vào hôm mười chín tháng Chạp. Bà Mận thắp đèn, mở sổ kho, rồi cùng ông hạ tấm lưới xuống đặt lên tấm chiếu trải giữa kho. Tấm lưới cũ, sợi thừng đã ngả màu, trên các mắt lưới còn gắn những chiếc gai bồ kết cứng và nhọn, thứ gai mà người làng đời trước dùng để phòng thú dữ lạc vào sân đình trong những ngày hội đông người. Bà Mận nói tấm lưới này nhiều năm nay chỉ nằm trong kho, năm nào kiểm kê cũng ghi còn đủ, còn chắc, nhưng chưa một mùa hội nào phải dùng tới.
Ông Lực ngồi xuống bên tấm lưới, kiểm từng đoạn bằng tay như cách ông kiểm đòn kiệu. Ông rà dọc từng mối buộc, giật thử từng mắt lưới, tìm những chỗ sợi mục hoặc gai gãy. Có hai chỗ sợi thừng đã sờn, ông lấy sợi thừng mới trong kho tự tay buộc lại, mối buộc chặt và gọn theo kiểu buộc của người phu đòn quen làm việc với dây thừng và đòn gỗ. Mấy chiếc gai bồ kết bị cùn, ông thay bằng gai khô còn giữ trong một chiếc hộp gỗ nhỏ ở góc kho, thứ mà bà Mận nói đời thủ kho nào cũng giữ lại một ít để sửa lưới theo lệ cũ. Kiểm xong, ông gật đầu: tấm lưới còn dùng được, chắc không kém gì những món đồ hội vẫn đang dùng ngoài sân. Bà Mận ghi vào sổ kho một mục xuất đồ trong ngày: tấm lưới gai bồ kết được lấy xuống để xử lý theo lệ cũ, người nhận là ông Lực, việc dùng sẽ ghi tiếp khi lưới được đặt vào vị trí.
Việc xử lý theo lệ cũ mà ông nói với bà Mận chính là ngâm tấm lưới vào thùng nước vôi nồng. Thùng nước vôi của đình vẫn để ở góc kho, vốn dùng để quét sân và quét lại chân cột rạp trước ngày hội, nước vôi pha nồng theo lệ giữ kho lâu năm. Ông Lực cùng một thanh niên trong đội phu đòn khiêng thùng vôi ra hiên sau của kho, đặt tấm lưới xuống, rồi từ từ dìm từng đoạn lưới vào thùng. Nước vôi trắng đục ngấm vào từng sợi thừng, từng mắt lưới và từng chiếc gai, mùi vôi nồng bốc lên hăng hắc trong buổi chiều cuối ngày. Bà Mận đứng bên ghi lại từng bước vào sổ kho bằng chữ của người thủ kho cẩn thận: lưới ngâm nước vôi theo lệ cũ của làng, ngâm đủ một buổi, vớt lên phơi khô rồi cuộn lại cất vào vị trí sẵn sàng. Bà nói đời trước giữ lưới theo cách này là để sợi thừng bền hơn, gai cứng hơn, và thú dữ ngửi mùi vôi nồng trên lưới thì tránh xa, nên lưới ngâm vôi từ xưa đã là đồ phòng thú dữ của sân đình ngày hội.
Bà Mận trong lúc chờ lưới ngâm còn kể lại cho ông nghe cách người đời trước dùng tấm lưới này. Bà nói theo lời các cụ thủ kho truyền lại, ngày hội làng xưa kia đông người, bãi sông lại gần, từng có năm thú rừng lạc vào sân đình giữa đêm làm náo loạn cả đội trực. Và tấm lưới gai này được giăng ra ở các lối vào sân để cản bước thú dữ, ngâm nước vôi cho bền sợi và cho mùi nồng xua thú. Từ ngày làng làm lại hàng rào quanh sân đình và bãi sông có người ở đông hơn, thú dữ không còn lạc vào nữa, tấm lưới mới nằm yên trong kho từ năm này qua năm khác, chỉ còn được ghi tên trong mỗi lần kiểm kê. Ông Lực nghe bà kể, tay vô thức rà lại một mắt lưới đang ngâm trong thùng. Ông thấy một sự yên tâm lặng lẽ trong việc mình đang làm: mọi thứ ông chạm vào chiều nay, từ tấm lưới, thùng vôi tới cách ngâm, đều là của làng, có tên trong sổ kho, có người làm chứng, có lệ cũ để dựa vào. Dù đêm nào trong tương lai có cần tới nó hay không, nó cũng sẽ đứng được trước ban hội và trước cả làng như một việc làm rõ ràng, khác hẳn một lời đồn không nguồn gốc vừa bị gạt bỏ ở nhà ngang buổi chiều.
Người thanh niên phụ việc với ông ở kho là một trai làng trong đội phu đòn, tay chân nhanh nhẹn, miệng ít nói. Anh hỏi ông lưới này ngâm xong thì để ở đâu, có cần thử giăng ra một lần cho quen tay không. Ông Lực đáp không cần giăng thử giữa sân đình trong những ngày làng đang có tang và đang sợ, chỉ cần cuộn gọn, buộc dây cẩn thận, đặt ở hành lang nơi người trực đêm đi qua mỗi vòng kiểm tra. Ông dặn anh khiêng lưới phải đi hai người, ôm cuộn lưới ngang hông, tránh để gai quệt vào người, và đặt xuống phải kê lên hai thanh gỗ cho khỏi ẩm nền hành lang. Những lời dặn ấy nghe qua đều là việc thường ngày của người giữ đồ trong kho. Và cả hai người làm việc trong ánh đèn kho suốt buổi chiều tối mà không một câu nào trong câu chuyện của họ đi ra ngoài phạm vi của một tấm lưới phòng thú dữ.
Trong lúc chờ lưới ngâm, ông Lực ngồi ở hiên kho, nhìn ra sân đình đang lên đèn. Rạp hội đứng yên, cờ xí bay nhẹ trong gió tối, và trên góc đao, con mèo trắng vẫn nằm ngủ sâu trong hốc ngói, gần như không động đậy suốt cả ngày hôm nay, đúng như dòng ông đã ghi vào sổ trực. Ông nghĩ về buổi họp buổi chiều ở nhà ngang, về cách ban hội đã chọn giữ dữ kiện và giữ lệ thay vì chạy theo một lời đồn không căn cứ. Ông cũng nghĩ về phần việc của riêng mình. Ông không có trong tay một lời giải thích nào cho ba đôi mắt không nhắm lại được, và ông cũng không định làm bất cứ việc gì vượt ra ngoài lệ của làng. Nhưng ông là người canh đình, là phu đòn già đã giữ sân đình này bốn mươi lăm năm, và việc chuẩn bị sẵn một tấm lưới của đình, xử lý đúng lệ cũ. Đặt vào vị trí sẵn sàng trong những đêm hội sắp tới, là việc nằm trong tay ông, trong lệ của làng, và không cần một lời đồn nào cho phép. Ông nói với bà Mận và với Đức khi Đức ghé qua kho vào đầu giờ tối đúng một câu đã chuẩn bị: lưới ngâm xong sẽ để sẵn ở hành lang đình. Phòng khi có thú dữ lạc vào sân trong những ngày hội đông người, có sẵn trong tay còn hơn lúc cần lại phải chạy vào kho tối. Đức nghe, gật đầu, nói việc chuẩn bị đồ phòng việc bất trắc ở sân đình là việc thường của ban hội, cứ làm theo lệ cũ của kho. Chị Hảo đi ngang qua cũng chỉ dặn thêm một câu là để lưới ở chỗ khô ráo, tránh người đi lại vấp phải gai trong những ngày đông người.
Chiều muộn, Đức còn ghé qua nhà tang bà Sen một lần nữa rồi mới quay lại đình, và chính ở hiên kho. Ông Lực báo lại với anh toàn bộ việc lưới: đã kiểm tra, đã sửa, đang ngâm theo lệ cũ, sáng mai sẽ cuộn lại để ở hành lang. Đức xem sổ kho của bà Mận, thấy mục xuất đồ ghi rõ ràng, người nhận rõ ràng, thì ký nhận vào bên cạnh như cách anh vẫn làm với mọi món đồ của hội. Anh nói thêm một câu mà ông Lực ghi nhớ rất lâu sau này: những ngày này, việc gì của làng cũng phải làm sao cho đứng được trên giấy tờ và lệ làng, vì chỉ những việc như thế mới giữ được lòng người yên. Ông Lực gật đầu. Tấm lưới trong thùng vôi sau lưng hai người, nhìn qua chỉ là một việc kho tàng thường ngày, và ông muốn nó cứ ở đúng dáng vẻ thường ngày ấy cho tới khi nào thật sự cần tới.
Đầu giờ tối, lưới được vớt lên khỏi thùng vôi. Nước vôi chảy thành từng vệt trắng trên hiên kho, mùi nồng theo gió bay ra khắp góc sân sau. Ông Lực cùng người thanh niên căng tấm lưới lên hai chiếc sào phơi ở hiên sau, để gió đêm đầu năm hong khô từng sợi thừng. Tấm lưới ướt vôi treo trong ánh đèn kho, những chiếc gai bồ kết ánh lên xám trắng, trông khác hẳn tấm lưới cũ phủ bụi mà hai người hạ xuống khỏi vách kho lúc chiều. Ông đứng ngắm nó một lúc, thấy một món đồ của làng nằm yên trong kho bao nhiêu năm, qua một buổi xử lý theo lệ cũ, đã trở lại thành một vật sẵn sàng cho việc của đình. Sáng mai, khi lưới khô, ông sẽ tự tay cuộn lại và đặt vào hành lang đình, ở vị trí mà bất kỳ người trực đêm nào cũng lấy được ngay khi cần.
Đêm mùng sáu, trước khi về nhà, ông Lực ghi vào sổ trực hai mục ngắn. Mục thứ nhất: con mèo ngủ sâu trong hốc ngói gần như suốt ngày, ít động đậy, giống hệt ngày sau tang bà Nhài. Mục thứ hai: tấm lưới gai bồ kết trong kho đình đã được lấy xuống, kiểm tra, sửa hai chỗ sờn, ngâm vào thùng nước vôi nồng theo lệ cũ và đang phơi ở hiên sau kho. Sáng mai cuộn lại để sẵn ở hành lang đình để phòng thú dữ ngày hội. Ông ghi mục thứ hai đúng như lời ông đã nói với ban hội, không thêm một chữ nào khác. Nhưng khi gấp sổ lại và tắt đèn nhà ngang, ông ngước nhìn lên góc đao tối sẫm một lần cuối trong ngày, và ông biết rõ hơn ai hết trong làng này: tấm lưới ông vừa ngâm xong. Dù miệng ông nói là để phòng thú dữ, thì trong bụng ông, nó được chuẩn bị cho một đêm mà con mèo trên mái đình kia có thể không còn nằm yên trong hốc ngói của nó nữa.