TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 32: Cờ Xí Và Sân Hội
Ngày mùng tám tháng Giêng, sân đình An Bài sáng lên trong một thứ nắng nhạt cuối đông, và ban hội bước vào ngày hoàn thiện cuối cùng của phần sân bãi…
Nội dung chương
Ngày mùng tám tháng Giêng, sân đình An Bài sáng lên trong một thứ nắng nhạt cuối đông, và ban hội bước vào ngày hoàn thiện cuối cùng của phần sân bãi trước hội. Từ sáng sớm, đội trai làng đã căng lại toàn bộ hàng cờ xí dọc cổng đình và quanh rạp lớn: cờ hội năm cánh, cờ đuôi nheo. Những lá cờ vải đỏ và vàng được kiểm từng đường may, từng chiếc cọc tre giữ cờ được đóng sâu thêm một nấc xuống nền sân. Hai rạp phụ ở hai bên sân, một rạp dành cho ban tế thay áo và nghỉ giữa buổi lễ, một rạp dành cho đội trống và đội nhạc, được phủ lại bạt mới ở những chỗ bạt cũ đã sờn từ hôm dựng rạp mùng hai. Phần sân giữa, nơi kiệu Thành Hoàng sẽ được kê trong lễ rước ngày Rằm, được quét lại một lượt, rắc thêm cát mịn ở những chỗ nền đất còn ẩm sau mấy ngày sương dày.
Ông Lực đi dọc sân đình từ lúc mặt trời chưa lên hẳn. Sau một đêm trực yên, mắt ông vẫn còn mỏi, nhưng chân ông thuộc từng viên gạch của sân này. Ông dừng lại ở mỗi chiếc cọc chằng rạp, giật thử từng mối dây, trong đó có mối dây ở góc rạp lớn mà đêm qua ông và Đức vừa buộc lại giữa gió. Mối dây vẫn chặt. Ông ghi nhận điều ấy trong đầu như một việc nhỏ đã xong, rồi chuyển sang kiểm tra lối rước: từ cửa đình ra cổng. Từ cổng ra đường làng, đoạn nào còn vướng cành cây thấp hoặc đá kê tạm đều được ông đánh dấu cho trai làng dọn ngay trong buổi sáng. Lễ rước kiệu ngày Rằm đi quanh làng và ra bến sông Cầu, đòn kiệu dài, người khiêng đông. Chỉ một chỗ vướng nhỏ cũng đủ làm cả đoàn phải dừng lại giữa đường, và theo lệ của làng, đoàn rước dừng giữa đường vì vướng vật là điều phải tránh bằng mọi giá.
Ở nhà ngang, Đoàn Thị Hảo trải cuốn sổ hậu cần lên bàn và kiểm lại toàn bộ phần việc của mình: danh sách cơm nước cho ban tế, đội trống. Đội nhạc và đội phu đòn trong hai ngày mười bốn và Rằm; số gạo, số thịt, số người trực bếp; danh sách các nhà trong làng nhận nấu phụ từng món theo lệ chia việc của hội. Cô đọc từng mục thành tiếng cho Hằng ghi đối chiếu. Tới mục đội phu đòn, Hảo dừng lại lâu hơn hẳn. Cô đếm đi đếm lại danh sách tên trong sổ, rồi ngẩng lên nói với ông Lực vừa bước vào nhà ngang:
- Đội phu đòn thiếu mất hai người, ông ạ. Danh sách chốt từ trước Tết có mười sáu người, giờ điểm lại chỉ còn mười bốn người đủ sức khiêng trọn quãng rước.
Hai người vắng mặt đều có lý do rõ ràng và đều được ghi trong sổ của làng những ngày qua. Một người trong đội bị bong gân cổ chân từ hôm phụ dựng rạp, trạm y tế dặn phải nghỉ hẳn tới sau ngày hội mới được mang vác nặng. Người còn lại là con trưởng của một gia đình ở xóm ngoài, những ngày này phải túc trực bên giường người cha đã yếu ở nhà và phụ lo việc nhà, ban hội đã đồng ý cho anh nghỉ phần việc nặng từ hôm mùng sáu. Cả hai lý do đều chính đáng, không ai trách được một lời, nhưng đòn kiệu Thành Hoàng thì không vì thế mà nhẹ đi. Kiệu của đình An Bài là kiệu gỗ lớn, khiêng bằng hai đòn dài, mỗi bên đòn cần đủ người chia quãng. Người thay vai phải có sẵn ở từng chặng, nhất là chặng từ cổng đình xuống bến sông Cầu là chặng dốc và dài nhất của cả đường rước.
Ông Lực ngồi xuống, xem lại danh sách mười bốn cái tên còn lại. Ông nói thiếu hai người thì phải gọi thêm hai người, và người gọi thêm không thể là người chỉ khỏe tay; khiêng kiệu là việc có nhịp, có lệ, người mới phải tập cùng đội ít nhất một buổi trọn vẹn mới dám đứng vào hàng trong ngày Rằm. Ông điểm mặt hai thanh niên ở xóm ngoài mà ông đã để ý từ những ngày dựng rạp: cả hai đều là trai làng khỏe mạnh, đã phụ chằng rạp và khiêng gỗ suốt từ mùng hai. Một người từng khiêng đòn phụ trong hội của làng bên, người còn lại là cháu họ của một phu đòn cũ đã nghỉ vai vì tuổi tác. Đức nghe ông trình bày, gật đầu ngay, và cử người đi gọi hai thanh niên ấy lên đình trong buổi chiều.
Buổi chiều mùng tám, sân đình An Bài có một buổi tập khiêng thử mà dân làng đứng xem kín hai bên sân. Kiệu Thành Hoàng được khiêng ra khỏi nhà ngang, đặt lên hai đòn dài, chày gỗ mít của đình được dùng nêm chặt lại từng mộng đòn như lệ vẫn làm từ đầu mùa hội. Hai thanh niên mới được xếp vào hai vị trí thay vai ở giữa đòn, bên cạnh những phu đòn đã có nhiều năm đứng hàng, để nhịp bước của người mới được nhịp bước của người cũ dìu theo. Ông Lực không đứng vào đòn trong buổi tập này; ông đi bên ngoài hàng kiệu, mắt nhìn dọc hai đòn, miệng hô nhịp và dừng đoàn lại ở bất cứ chỗ nào ông thấy vai người mới chao hoặc bước chân lệch khỏi hàng.
Vòng tập đầu tiên đi quanh sân đình còn lúng túng ở khúc quanh chỗ rạp phụ: đòn phía trong hơi trĩu xuống khi đoàn rẽ gấp, và một thanh niên mới bước hụt nửa nhịp. Ông Lực cho đoàn dừng lại ngay, chỉ rõ chỗ sai: khi rẽ, người ở phía trong phải bước ngắn lại và ghì vai xuống một chút, người ở phía ngoài bước dài ra, đòn mới không trĩu. Ông làm mẫu bằng chính vai mình ở vị trí khó nhất, khiêng thử một quãng ngắn cùng đội, rồi trả lại vị trí cho người mới. Vòng tập thứ hai đi đều hơn hẳn. Tới vòng thứ ba, đoàn kiệu đi một mạch từ cửa đình ra cổng, vòng qua lối rước đã dọn sạch trong buổi sáng. Quay lại sân và kê kiệu xuống đúng vị trí giữa rạp lớn mà đòn không chao, kiệu không nghiêng, không một ai trong hàng phải kêu lên vì hụt sức.
Dân làng đứng xem vỗ tay rải rác khi kiệu được kê xuống. Trong một làng vừa đi qua những ngày tang tóc và lo âu, buổi tập khiêng chiều nay là việc vui đầu tiên diễn ra trọn vẹn ở sân đình kể từ sau Tết. Hảo đứng ở hiên nhà ngang, nhìn đoàn kiệu đi đều qua sân, rồi cúi xuống sổ hậu cần gạch đi dòng ghi chú còn thiếu người. Cô ghi lại mục mới: đội phu đòn đã đủ mười sáu người, hai người mới đã tập khiêng thử đạt yêu cầu trong buổi chiều mùng tám, danh sách chốt lại từ hôm nay. Hằng chép mục ấy sang sổ hội làng, Đức ký xác nhận bên dưới, và phần nhân lực nặng nhất của ngày hội coi như đã khóa xong.
Trước buổi tập chiều, phần cơm nước của Hảo cũng được chốt xong trong buổi sáng. Cô đi một vòng qua các nhà nhận nấu phụ quanh đình, xác nhận lại từng phần việc: nhà nào đồ xôi, nhà nào nấu canh. Nhà nào lo phần thịt cho mâm của ban tế, bếp ở nhà ngang đình sẽ nổi lửa từ lúc nào trong ngày mười bốn để kịp phần cơm cho đội trực và đội dựng lễ. Có một nhà xin đổi phần việc vì trong nhà đang có người ốm, Hảo ghi nhận ngay và chuyển phần việc ấy sang một nhà khác ở cùng xóm, không để sót một mục nào trong sổ. Cô nói với Hằng rằng hội làng là việc của cả làng, nhưng cơm nước là phần việc mà chỉ cần thiếu một nồi, hụt một mâm là cả ban hội đều thấy ngay trong ngày lễ; vì vậy sổ hậu cần phải khóa sớm hơn mọi cuốn sổ khác. Hằng chép lại toàn bộ danh sách đã chốt, và tới cuối buổi sáng, phần hậu cần của hai ngày hội lớn coi như đã xong, chỉ còn chờ ngày nổi lửa.
Khi hai thanh niên mới được gọi lên đình, ông Lực không đưa họ vào đòn ngay. Ông ngồi với họ ở hiên nhà ngang, hỏi rõ từng người về sức khỏe, về việc nhà trong những ngày hội, và nói thẳng lệ của đội phu đòn: đã đứng vào hàng kiệu là không được bỏ vai giữa đường. Dù vai có mỏi tới đâu cũng phải đợi tới chặng thay người mới được rời đòn; nghe nhịp hô của người dẫn đoàn thì bước, không tự ý nhanh chậm theo sức riêng. Ông cũng nói cho họ biết vì sao đội thiếu người và vì sao ông chọn đúng hai người họ: không phải chỉ vì khỏe, mà vì suốt mấy ngày dựng rạp, hai người làm việc gì cũng làm tới nơi, không bỏ dở giữa chừng. Hai thanh niên nghe xong, gật đầu nhận việc với vẻ mặt nghiêm trang của người vừa được giao một phần việc lớn của làng. Ông Lực nhìn họ, nhớ lại chính mình của bốn mươi lăm năm trước, ngày đầu tiên đứng vào hàng kiệu với đôi vai còn non và một nỗi hồi hộp không khác gì hai người trẻ trước mặt ông bây giờ.
Chiều xuống dần, cờ xí trên cổng đình bay đều trong gió nhẹ, hai rạp phụ đã phủ xong bạt, sân giữa đã rắc cát khô, và kiệu Thành Hoàng đứng yên ở vị trí của nó chờ ngày Rằm. Ông Lực đi một vòng cuối quanh sân trước khi về nhà nghỉ để lấy sức cho ca trực đêm nay. Ông biết ngày mùng tám mới chỉ đi qua nửa phần việc của nó: phần ban ngày thuộc về cờ xí và sân hội, còn phần ban đêm thuộc về mái đình và cuốn sổ trực. Nhưng ít nhất, khi đứng giữa sân đình đã sẵn sàng cho ngày hội, ông cảm thấy làng mình vẫn đang làm đúng phần việc của người sống: chuẩn bị cho ngày lễ lớn nhất năm bằng tất cả sự chu đáo mà họ có. Dù trong lòng mỗi người, nỗi lo về gian buồng ở đầu làng và về góc đao trên mái đình vẫn chưa hề vơi đi một phần nào.