TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 33: Ông Lựu Thở Đứt Quãng
Ngày mùng tám tháng Giêng, trong lúc sân đình An Bài rộn ràng tiếng người tập khiêng kiệu và tiếng cọc chằng rạp, thì ở đầu làng. Gian buồng của ông…
Nội dung chương
Ngày mùng tám tháng Giêng, trong lúc sân đình An Bài rộn ràng tiếng người tập khiêng kiệu và tiếng cọc chằng rạp, thì ở đầu làng. Gian buồng của ông Nguyễn Văn Lựu yên tĩnh tới mức người bước vào đều tự hạ giọng xuống. Ông Lực tới nhà ông Lựu vào lúc cuối buổi sáng, theo lịch thăm hỏi mỗi ngày mà ban hội đã phân công từ hôm ông cụ xin về nhà. Người con trai cả ra mở cổng, mắt thâm quầng sau hai đêm canh gần như không ngủ, nói khẽ rằng từ đêm qua tới giờ, hơi thở của ông cụ đã đổi hẳn: thở đứt quãng từng hồi dài. Có những quãng ông cụ nằm yên rất lâu như đã ngừng thở, rồi lại thở dồn lên một nhịp khò khè khiến cả nhà giật mình.
Trong buồng, ông Lựu nằm trên chiếc giường gỗ quen thuộc kê sát vách, người gầy rộc đi trông thấy so với hôm mùng sáu. Gối đầu của ông được kê cao hơn trước theo lời dặn của trạm, một chiếc khăn ẩm đặt sẵn bên cạnh để con cháu thấm môi cho ông mỗi khi ông hé miệng. Ông lúc tỉnh lúc mê. Những lúc tỉnh, mắt ông mở ra nhìn lên trần nhà một lát, nhận ra người quanh giường bằng một cái gật đầu rất nhẹ hoặc một cử động yếu ớt của bàn tay. Những lúc mê, ông nằm yên với hơi thở thưa dần, thỉnh thoảng môi mấp máy những câu không thành tiếng mà con cháu cúi sát xuống cũng không nghe rõ. Người con dâu cả ngồi ở phía chân giường, tay giữ sẵn chiếc quạt giấy nhưng không quạt, vì bà Vui đã dặn người ở giai đoạn này cần yên tĩnh hơn là cần gió.
Trong buổi sáng cùng ngày, con cháu ở xa của ông Lựu cũng lần lượt về tới nhà. Người con gái út làm việc ở huyện bên về từ sớm, vào buồng ngồi bên giường cha và không rời đi nữa. Hai người cháu nội thay nhau ngồi ở gian ngoài, làm những việc lặt vặt của một nhà đang canh người hấp hối: đun nước, trông nồi cháo loãng dù ông cụ gần như không ăn được nữa, tiếp những người trong xóm sang thăm. Hàng xóm tới thăm ông cụ đều chỉ đứng ở gian ngoài một lát, nói khẽ vài câu với con cháu rồi ra về, không ai vào buồng lâu, vì cả làng đều hiểu nhà có người đang ở những ngày cuối thì điều quý nhất là sự yên tĩnh. Ban hội cũng cử người mang sang một phần lễ thăm theo lệ làng, ghi vào sổ thăm hỏi của ban hội như đã làm với ba nhà trước. Và Đức dặn gia đình rằng bất cứ phần việc nào của làng cần tới nhà này trong những ngày hội, ban hội sẽ tự cắt cử người khác thay, gia đình cứ yên tâm lo việc trong nhà. Lời dặn ấy đi ngược lại lời ông Lựu sẽ nói vào buổi chiều, nhưng lúc đó chưa ai trong nhà biết ông cụ còn đủ tỉnh táo để dặn lại điều gì.
Bà Vui tới nhà vào đầu giờ chiều, mang theo cuốn sổ theo dõi và túi khám của trạm. Bà khám cho ông Lựu một lượt đầy đủ và chậm rãi: nghe ngực, bắt mạch ở cổ tay gầy guộc, xem sắc mặt và đầu ngón tay, rồi ngồi lại bên giường một lúc lâu chỉ để đếm và nghe trọn mấy chu kỳ thở của ông. Ông Lực đứng ở phía cuối giường, nhìn người phụ nữ của trạm làm việc bằng sự cẩn thận mà ông đã thấy ở ba nhà trước. Và ông hiểu từng động tác của bà đều đang đối chiếu với những dòng ghi trong cuốn sổ đã theo bốn người già của làng suốt từ trước Tết. Khi bà gấp sổ lại và ra hiệu cho người con trai cả cùng ông Lực ra gian ngoài, cả hai người đều biết phần việc khám đã xong và phần lời nói khó khăn nhất của buổi chiều sắp bắt đầu.
Ở gian ngoài, bà Vui nói rõ ràng và không vòng vo, đúng cách bà đã nói với ba gia đình trước. Bà nói tình trạng của ông Lựu đã bước vào giai đoạn cuối rõ rệt: hơi thở đứt quãng từng hồi dài là dấu hiệu mà trạm ghi nhận ở cả ba ca trước trong những ngày cuối. Lúc tỉnh lúc mê sẽ ngày càng nghiêng về phần mê nhiều hơn, và ăn uống từ nay gần như không còn ý nghĩa gì ngoài việc thấm môi cho đỡ khô. Bà nói thẳng với gia đình: ông cụ khó qua được vài đêm nữa. Bà không nói chắc là đêm nào, vì với bệnh già ở giai đoạn này, trạm chỉ tiên lượng được khoảng ngày, không ai nói trước được giờ khắc cuối cùng. Nhưng bà dặn gia đình phải coi từ đêm nay là những đêm canh sát nhất, không lúc nào được để giường ông cụ vắng người, và trạm sẽ ghé mỗi ngày, bất kể ngày hội ở đình đang bận tới đâu. Bất cứ khi nào hơi thở ông cụ đổi hẳn, hoặc ông cụ có biểu hiện khác lạ so với lời bà vừa dặn, gia đình cho người sang gọi trạm ngay, đêm cũng như ngày.
Người con trai cả nghe xong, đứng yên một lúc rồi gật đầu. Anh nói gia đình đã chuẩn bị sẵn mọi việc hậu sự theo đúng lời dặn của chính ông cụ từ hôm về nhà: áo quần để sẵn ở đâu. Việc nào làm trước việc nào làm sau, nhà đã thống nhất hết, con cháu từ xa cũng đã được báo tin và đang trên đường về. Điều gia đình cần nhất lúc này là biết rõ tình trạng thật của cha mình, và lời nói thẳng của bà Vui, dù khó nghe, lại là điều giúp cả nhà đứng vững hơn bất cứ lời an ủi vòng vo nào. Bà Vui ghi vào sổ trạm mục thăm ngày mùng tám: bệnh nhân Nguyễn Văn Lựu thở đứt quãng từng hồi dài, lúc tỉnh lúc mê, tiên lượng khó qua được vài đêm nữa, gia đình đã được dặn cách canh đêm cuối, trạm ghé mỗi ngày. Người con trai ký xác nhận đã nghe rõ lời dặn, nét chữ run nhẹ ở cuối trang.
Trước khi ra về, bà Vui còn dặn thêm gia đình một lượt những việc nhỏ mà bà gọi là phần việc của những đêm cuối. Đèn trong buồng giữ sáng vừa đủ, không tắt hẳn nhưng cũng không chói vào mặt người bệnh. Người canh ngồi sát giường phải thay nhau theo ca ngắn để không ai kiệt sức mà ngủ quên trong những giờ quan trọng nhất. Mỗi khi ông cụ tỉnh lại, dù chỉ trong chốc lát, con cháu nên có mặt ở quanh giường, vì những lúc tỉnh cuối cùng đôi khi là lúc người già còn muốn nhìn mặt người thân hoặc dặn lại một lời cuối cùng. Nếu ông cụ ra đi trong đêm, gia đình cứ bình tĩnh làm theo lệ làng đã quen thuộc trong làng những ngày qua, khâm liệm chu đáo và cho người báo trạm cùng ban hội ngay, dù là giữa đêm. Bà nói những lời ấy bằng giọng đều và chậm, như một người đã nói chúng ở ba nhà trước và biết rằng ở nhà thứ tư này, từng lời vẫn cần được nói lại trọn vẹn, không bớt một chữ vì lý do đã quen.
Ông Lực ngồi ở gian ngoài nghe hết những lời dặn ấy. Ông nhận ra cuốn sổ của trạm và cuốn sổ trực của đình đang chạy song song về cùng một điểm: một bên ghi hơi thở của người bệnh thưa dần theo từng ngày, một bên ghi vị trí của con mèo trên mái theo từng đêm. Ba lần trước, hai cuốn sổ ấy đã gặp nhau ở những dòng cuối cùng mà không ai trong làng muốn đọc lại. Lần này, ông tự nhủ, dù kết quả có ra sao, ông cũng phải canh cho trọn cả hai đầu: đình phải được giữ đèn sáng suốt đêm, và những gì mắt ông thấy trên mái đình phải được ghi lại không thiếu một chi tiết nào. Để sau này, dù làng có phải đối mặt với điều gì, cũng không ai phải dựa vào trí nhớ hay lời đồn mà phán xét những đêm này.
Trước khi ban hội ra về, ông Lựu có một lúc tỉnh rõ hơn hẳn. Ông mở mắt, nhìn quanh giường, nhận ra ông Lực đang đứng ở cuối giường thì ra hiệu yếu ớt gọi ông lại gần. Ông Lực cúi xuống sát bên gối. Ông Lựu nói từng tiếng một, ngắt quãng theo hơi thở, rằng ông biết mình sắp tới lúc đi, ông không sợ, cả một đời người tới tuổi này là đủ; điều ông còn dặn lại chỉ có hai việc. Một là việc nhà: con cháu phải hòa thuận, việc sau này của ông làm theo lệ làng cho gọn gàng, đừng vì thương cha mà làm rình rang hay vay mượn. Hai là việc làng: nhà ông có việc thì vẫn phải cử người sang phụ việc hội như lệ, không được vì nhà có tang mà để phần việc của làng dang dở, vì hội là việc chung của cả làng, cha ông ngày trước cũng dặn ông như thế. Ông Lực nắm lấy bàn tay gầy và lạnh của người bạn già cùng làng, gật đầu nhận cả hai lời dặn, hứa ban hội sẽ có mặt đầy đủ khi việc xảy ra và phần việc hội của nhà ông sẽ không thiếu một người nào.
Ông Lực rời nhà ông Lựu khi nắng chiều đã ngả xuống đầu làng. Trên đường về đình, ông đi chậm qua những nhà đang treo cờ hội sớm trước cổng, qua tiếng trẻ con cười đùa ở sân nhà ai đó, và thấy lòng mình nặng xuống theo từng bước. Danh sách bốn người già hấp hối mà bà Vui đọc ở đình hôm hai mươi mốt tháng Chạp, giờ chỉ còn một cái tên cuối cùng chưa gạch, và cái tên ấy vừa nắm tay ông dặn dò việc nhà việc làng bằng hơi thở đứt quãng từng hồi. Tối nay ông lại có ca trực ở đình cùng Hằng. Ông biết mình sẽ ghi vào sổ trực vị trí của con mèo ở từng vòng kiểm tra, như mọi đêm. Nhưng ông cũng biết, từ đêm nay, mỗi lần ngước nhìn lên góc đao tối sẫm, ông sẽ nghĩ tới gian buồng ở đầu làng này, nơi một ngọn đèn canh đang cháy bên một chiếc giường mà hơi thở trên đó đang thưa dần đi theo từng canh giờ.