TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 37: Kéo Cắt Nến Và Đồ Tế Khí

Buổi chiều mùng mười tháng Giêng, cụ Thiệm mở cửa hậu cung đình An Bài sớm hơn lệ thường, trong lúc ánh nắng cuối ngày còn lọt qua sân sau thành từng vệt…

Nội dung chương

Buổi chiều mùng mười tháng Giêng, cụ Thiệm mở cửa hậu cung đình An Bài sớm hơn lệ thường, trong lúc ánh nắng cuối ngày còn lọt qua sân sau thành từng vệt dài trên nền gạch. Đêm nay là đêm làm lễ lau đồ tế khí, và theo cách làm việc của người giữ đình đã gần trọn một đời người, mọi món đồ cần cho lễ nửa đêm phải được bày sẵn lên khay từ buổi chiều. Kiểm lại từng món trong ánh sáng ban ngày, để khi đêm xuống và đèn dầu được thắp lên, bàn tay người làm lễ không phải tìm kiếm bất cứ thứ gì trong bóng tối. Đoàn Thị Hảo theo cha vào hậu cung với cuốn sổ đồ tế của đình và một chiếc bút, nhận phần việc kiểm kê mà cô đã làm nhiều mùa hội. Còn ông Lực ở lại ngoài hành lang theo đúng vị trí trực đã phân công, vừa trông sân sau vừa nghe rõ từng phần việc diễn ra bên trong.

Trên bàn thờ Thành Hoàng, cụ Thiệm lần lượt bày toàn bộ đồ tế khí lên chiếc khay gỗ lớn đặt ở gian giữa hậu cung. Món đầu tiên là bát hương của đình, bát hương đồng đã lên nước thời gian, trong lòng còn một lớp tro nhang mịn mà cụ không đổ đi, chỉ gạt nhẹ cho mặt tro phẳng lại theo lệ. Tiếp theo là đôi chân đèn bằng đồng đặt hai bên bát hương, thân đèn thẳng, đế đèn vững, phần bấc nến trong mỗi chân đèn đều đã cháy qua mấy ngày lễ đầu năm và cần được tỉa lại trong lễ đêm nay. Rồi tới bình hoa của đình, chiếc bình gốm men lam mà Hảo sẽ thay nước và cắm lại hoa vào sáng ngày lễ chính. Và sau cùng, cụ đặt lên khay, ngay bên phải đôi chân đèn, chiếc kéo cắt nến của đình.

Chiếc kéo cắt nến là một món đồ nhỏ và cũ, ít được người ngoài ban tế để ý tới trong những ngày hội đông người. Lưỡi kéo bằng thép đã mòn sáng ở phần sống, cán kéo vừa trong lòng bàn tay người dùng, và trên khay tế khí của đình An Bài, nó có một phần việc rất cụ thể không món đồ nào khác thay được: tỉa bấc nến cháy. Mỗi khi nến trên chân đèn cháy lâu, bấc nến cong xuống và ngả đen, ngọn lửa chao đi và khói nhiều hơn; người giữ đình dùng chiếc kéo này cắt ngắn phần bấc đã cháy, giữ cho ngọn nến đứng thẳng và cháy đều suốt buổi lễ. Cụ Thiệm cầm chiếc kéo lên trong ánh sáng buổi chiều, mở ra khép lại hai nhịp cho Hảo nhìn, rồi nói rằng món đồ này đã ở trên khay tế khí của đình từ đời cụ từ trước, mùa hội nào cũng dùng. Đêm lễ nào cũng dùng, và đêm nay, khi lau chùi đồ tế khí, việc tỉa lại bấc của đôi chân đèn cũng là một phần của lễ, làm bằng chính chiếc kéo này như mọi năm.

Trong lúc bày đồ, cụ Thiệm kể lại cho con gái nghe lệ lau đồ tế khí như cách người giữ đình truyền lại cho người làm sổ của đình. Cụ nói lễ này không ồn ào, không trống chiêng, và phần lớn người làng cả đời cũng không tận mắt thấy, vì nó diễn ra trong hậu cung vào lúc nửa đêm, chỉ một mình cụ từ với khay đồ tế và ngọn đèn dầu. Người làm lễ lau từng món đồ bằng khăn sạch thấm nước thơm, lau từ món ở giữa bàn thờ ra tới các món hai bên, thay nước trong bình hoa, gạt lại mặt tro trong bát hương cho phẳng, tỉa lại bấc nến cho ngay ngắn. Rồi thắp một tuần nhang mới và khấn ngắn trước bàn thờ Thành Hoàng, cầu cho ngày hội của làng diễn ra yên ổn. Cả buổi lễ chỉ kéo dài khoảng một tuần nhang, nhưng theo lời cụ, đó là tuần nhang quan trọng nhất của mùa hội. Vì nó là lúc người giữ đình tự tay chạm vào từng món đồ của đình và kiểm lại bằng tay mình trước ngày lễ lớn, như người phu đòn tự tay nêm lại từng mộng đòn trước ngày khiêng kiệu. Hảo nghe cha kể, ghi thêm vào sổ đồ tế mấy dòng về thứ tự các việc trong lễ, và nói rằng từ nay sổ đồ tế của đình sẽ có cả phần lệ này, để người giữ sổ những năm sau không phải hỏi lại từ đầu.

Cụ Thiệm nghe con gái nói vậy thì gật đầu, nhưng rồi cụ nói thêm một điều bằng giọng chậm rãi hơn. Cụ nói năm nay buổi lễ này còn mang thêm một phần việc nữa mà các năm trước không có: nó diễn ra công khai trước sự biết tới của cả làng. Vào một đêm mà dân làng đang cần thấy đình vẫn sáng đèn và lệ cũ vẫn được giữ trọn. Vì vậy đêm nay cụ sẽ làm lễ chậm hơn mọi năm một chút, kỹ hơn mọi năm một chút. Và cụ muốn phần ghi sổ của Hảo ở nhà ngang cũng phải trọn vẹn như thế: ghi giờ cụ vào hậu cung, ghi giờ cụ ra, ghi rõ ai trực ở vị trí nào trong suốt buổi lễ. Hảo đáp rằng cô đã chuẩn bị sẵn trang sổ cho đêm nay từ buổi trưa, các mục giờ giấc đều đã kẻ sẵn, chỉ còn chờ việc thật diễn ra để điền vào.

Hảo kiểm lại từng món theo đúng thứ tự cha cô bày ra và ghi vào sổ đồ tế của đình. Cô ghi bát hương một, chân đèn hai chiếc, bình hoa một, kéo cắt nến một, khăn lau đồ tế hai chiếc đã giặt sạch và phơi khô từ buổi sáng. Chậu nước thơm pha theo lệ để lau đồ đồng, và một đôi nến mới dự phòng đặt ở mép khay. Mỗi món ghi xong, cô đọc lại thành tiếng cho cha nghe, cụ Thiệm gật đầu xác nhận từng mục. Có một mục cô dừng lại lâu hơn: phần bấc của chân đèn phía trái đã cháy cong hơn chân đèn phía phải sau mấy ngày lễ đầu năm, cô ghi chú rõ vào sổ để đêm nay, khi làm lễ, cha cô nhớ tỉa chiếc bấc ấy trước. Cụ nghe xong thì cười khẽ, nói rằng mắt con gái làm sổ còn tinh hơn mắt người giữ đình, và rằng một buổi lễ chu đáo bắt đầu từ chính những dòng ghi nhỏ như thế.

Trong lúc hai cha con kiểm đồ ở hậu cung, ông Lực đứng ở hành lang nhìn lên phần mái đình phía trên gian thờ. Con mèo trắng vẫn nằm sâu trong hốc ngói trên góc đao, ngủ li bì suốt từ sáng tới giờ, không một lần ngẩng đầu xuống sân đình đang bận rộn chuẩn bị cho đêm lễ. Bà Mận, thủ kho đình, mang lên hành lang thêm một bó nhang mới và mấy chiếc khăn sạch dự phòng, đặt xuống bên cạnh ông Lực rồi cũng ngước nhìn lên mái một lúc. Bà nói khẽ rằng cả ngày nay nó ngủ như thế, người của kho ra vào liên tục mà nó không động đậy lấy một lần, khác hẳn những ngày thường khi nó còn thỉnh thoảng mở mắt nhìn xuống sân. Ông Lực gật đầu, không nói thêm. Ông đã ghi dáng ngủ này vào sổ trực của mình đủ nhiều lần để hiểu nó thuộc về phần nào của dãy sự việc, và đêm nay, khi nó tỉnh dậy, phần việc của ông ở hành lang này sẽ bắt đầu thật sự.

Cũng trong buổi chiều, ông Lực tranh thủ kiểm tra lại toàn bộ hệ đèn sẽ dùng trong đêm lễ cùng Kiên. Đèn ở hành lang hậu cung được thay dầu đầy, bấc đèn tỉa lại, chụp đèn lau sạch; đèn ở sân sau và đèn ở cổng trước cũng được kiểm tra theo cùng một cách. Ông dặn Kiên rằng đêm nay, dù có việc gì xảy ra ở bất cứ vị trí nào, các ngọn đèn đã phân công cũng không được để tắt. Vì ánh sáng là phần việc đầu tiên của người canh đình và cũng là điều giúp người ở các vị trí nhìn thấy nhau trong đêm. Kiên ghi nhận, rồi cùng ông thử đi lại một vòng từ cổng trước qua nhà ngang tới hành lang hậu cung trong ánh sáng nhá nhem. Tính sẵn thời gian di chuyển giữa các vị trí trực để đêm nay, khi cần, không ai phải mất thì giờ tìm đường trong bóng tối.

Cuối buổi chiều, toàn bộ đồ tế khí đã nằm gọn trên khay ở hậu cung, ngăn nắp và đủ món, sẵn sàng cho lễ nửa đêm. Cụ Thiệm phủ lên khay một tấm vải sạch theo lệ, khóa cửa hậu cung lại và trao phần trông coi bên ngoài cho ông Lực, còn hai cha con về nhà ngang chuẩn bị bữa tối và giờ thay áo lễ. Trước khi rời hậu cung, cụ dặn Hảo ghi thêm một dòng cuối vào sổ đồ tế: toàn bộ đồ tế khí của đình đã được bày và kiểm đủ trong buổi chiều mùng mười. Sẵn sàng cho lễ lau chùi lúc nửa đêm, người kiểm là Đoàn Thị Hảo, người giữ đình xác nhận là Đoàn Văn Thiệm. Hảo ghi xong, đọc lại một lần cuối, rồi khép sổ.

Trước khi sân đình tối hẳn, bà Mận còn mang từ kho lên thêm một chiếc ghế thấp và một ấm nước chè đặt sẵn ở đầu hành lang cho người trực đêm nay. Nói rằng người canh ở hành lang sẽ phải đứng và ngồi ở đó suốt từ đầu giờ tối tới qua nửa đêm, không thể để phần việc chu đáo của đình thiếu đi những thứ nhỏ nhặt nhất. Ông Lực cảm ơn bà, tự tay sắp lại ghế và ấm nước vào đúng góc hành lang khuất gió, nơi từ đó ông nhìn được cả cửa hậu cung lẫn một phần mái đình phía trên gian thờ.

Sân đình lúc ấy đã vào lúc nhá nhem. Đèn ở hành lang được thắp lên sớm hơn mọi ngày, cờ xí trên cổng đình lặng dần trong gió nhẹ, và ngôi đình bước vào những giờ chờ đợi cuối cùng trước nửa đêm với một khay đồ tế đã sẵn sàng trong hậu cung. Một người giữ đình khỏe mạnh đang về nhà thay áo lễ, và một người phu đòn già đứng ở hành lang. Mắt thỉnh thoảng lại hướng lên hốc ngói tối dần trên góc đao, nơi con mèo của chín năm vẫn đang ngủ giấc ngủ dài nhất của nó trong những ngày này.

Chương khác

Xem thêm