TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 38: Lưới Và Chày Bên Hành Lang
Cũng trong ngày mùng mười tháng Giêng, vào lúc cuối buổi chiều. Khi khay đồ tế khí trong hậu cung đã được phủ vải sạch và khóa cửa lại, ông Lực làm phần…
Nội dung chương
Cũng trong ngày mùng mười tháng Giêng, vào lúc cuối buổi chiều. Khi khay đồ tế khí trong hậu cung đã được phủ vải sạch và khóa cửa lại, ông Lực làm phần chuẩn bị cuối cùng của riêng mình cho đêm lễ. Ông cùng bà Mận tới kho đình, mở cuốn sổ kho ở mục đã ghi từ hôm mùng sáu: tấm lưới gai bồ kết của làng đã được kiểm tra, sửa hai chỗ sợi sờn. Ngâm vào thùng nước vôi nồng theo lệ cũ, vớt lên phơi khô và cuộn lại để sẵn ở hành lang đình nơi người trực đêm đi qua mỗi vòng kiểm tra. Chiều nay, theo lời ông nói với bà Mận và với Đức có mặt ở đó, ông muốn chuyển cuộn lưới ấy vào đặt ở hành lang hậu cung. Ngay sát vị trí trực của ông trong đêm lễ, và dựng thêm chiếc chày gỗ mít của đình ở cạnh cửa hậu cung.
Lý do ông nói ra trước hai người vẫn là lý do đã ghi vào sổ từ hôm mùng sáu, không thêm không bớt một chữ: đêm lễ này là đêm đông người nhất ở đình kể từ đầu tháng. Dân làng biết giờ lễ công khai sẽ có người ghé qua sân đình trong đêm, sân sau và hành lang là những chỗ tối nhất của đình. Và lệ cũ của làng vẫn giữ tấm lưới ngâm nước vôi này để phòng thú dữ lạc vào sân đình trong những ngày hội đông người. Có lưới và chày để sẵn ở hành lang, người trực đêm gặp bất cứ việc bất trắc nào, từ một con vật lạ lọt vào sân sau cho tới một việc cần chống đỡ trong đêm tối. Cũng có sẵn đồ trong tay mà xử lý, không phải chạy về kho trong lúc cấp bách. Đức nghe xong, gật đầu và nói cách đặt đồ như thế là hợp với phần việc canh giữ của đêm lễ. Anh cho ghi vào sổ trực của đêm nay một mục riêng về vị trí của hai món đồ này, để sau đêm lễ, việc thu dọn và trả đồ về kho cũng có sổ mà đối chiếu.
Bà Mận, trong lúc ghi sổ, còn nhắc lại một lượt lệ cũ của tấm lưới cho Đức nghe. Bà nói đời thủ kho trước truyền lại rằng lưới gai bồ kết của đình không phải đồ dùng thường ngày; nó chỉ được lấy ra khỏi kho vào những mùa hội đông người nhất hoặc những năm làng có chuyện bất an về thú dữ quanh bãi sông. Cách giữ lưới cũng có lệ riêng: gai phải còn nhọn, sợi phải còn chắc, và trước khi để sẵn cho một đêm quan trọng, lưới phải được ngâm nước vôi nồng rồi phơi khô. Vì nước vôi làm sợi thừng bền và cứng hơn, gai giữ được độ sắc lâu hơn, và mùi vôi nồng lưu lại trên lưới khiến thú dữ từ xa đã tránh. Bà nói bà đã giữ kho đình bao nhiêu năm, đây là lần đầu tiên bà ghi sổ xuất tấm lưới này cho một đêm lễ cụ thể, và bà mong sau đêm nay nó lại được cuộn về kho nằm yên như cũ, không phải dùng tới. Ông Lực nghe bà nói, gật đầu và đáp rằng ông cũng mong như thế; đồ phòng việc bất trắc, chuẩn bị càng chu đáo thì càng mong nó nằm yên suốt đêm.
Trước khi chuyển đồ, Đức đi cùng ông Lực một vòng quanh hành lang hậu cung và sân sau, xem lại vị trí mà ông định đặt hai món đồ. Anh dừng lại ở góc hành lang, nhìn về phía cửa hậu cung, rồi hỏi ông một câu rất khẽ, chỉ đủ cho hai người nghe:
- Ông định đặt hai món đồ ấy ở đây, thật ra là để phòng việc gì, ông Lực?
Ông Lực im lặng một lúc. Ông không nói ra điều nằm trong bụng mình từ hôm mùng sáu, ngày ông quyết định ngâm tấm lưới này. Vì điều ấy vẫn chưa có một dòng sổ nào đủ sức chứng minh trọn vẹn và ông không muốn đặt vào đầu người trưởng thôn một kết luận chưa tới lúc. Ông chỉ đáp rằng ông đã canh đình đủ nhiều đêm để biết những đêm quan trọng nhất là những đêm không được phép bị động; người trực ở hành lang hậu cung trong đêm lễ, tay không, là một điều ông không chấp nhận được với chính mình. Có sẵn đồ của đình trong tầm tay, dù là phòng thú dữ hay phòng bất cứ việc bất trắc nào khác, thì người canh đình mới làm trọn được phần việc mà ban hội đã giao cho ông trước mặt cả làng trong buổi họp sáng nay. Đức nhìn ông một lúc lâu, rồi gật đầu, không hỏi thêm. Anh nói anh tin vào cách làm việc của ông, và đêm nay, phần hành lang hậu cung anh giao trọn cho ông.
Cuộn lưới được hai người khiêng từ hành lang đình vào hành lang hậu cung và đặt ở góc hành lang sát vị trí ghế trực của ông Lực, cách cửa hậu cung chỉ vài bước chân. Sợi thừng của lưới sau khi ngâm nước vôi và phơi khô đã cứng lại và ngả sang màu trắng xám, từng chiếc gai bồ kết trên các mắt lưới vẫn nhọn và chắc như hôm kiểm tra ở kho. Mùi vôi nồng còn phảng phất rõ khi ông Lực mở thử một vòng lưới ra kiểm tra rồi cuộn lại gọn gàng. Ông đặt cuộn lưới nằm nghiêng dựa vào vách hành lang, phần đầu lưới hướng ra ngoài để khi cần, một người có thể nắm lấy và kéo mở ra ngay bằng một động tác, không phải loay hoay gỡ rối trong bóng tối. Ông thử đi thử lại động tác ấy hai lần trong ánh sáng buổi chiều, chậm rãi và cẩn thận, như cách ông vẫn thử lại một mối buộc đòn kiệu trước ngày khiêng chính thức.
Chiếc chày gỗ mít được ông dựng đứng ở phía bên kia của cửa hậu cung, tựa vào vách, ngay tầm tay của người đứng canh ngoài cửa. Chày gỗ mít là món đồ quen tay nhất của ông Lực trong đình: bằng chiếc chày này ông đã nêm đòn kiệu suốt bao mùa hội, đóng cọc rạp và xử lý không biết bao nhiêu phần việc gỗ nặng của đình. Ông cầm chày lên, ước lượng lại sức nặng quen thuộc của nó trong tay, rồi đặt nó xuống đúng vị trí đã định, mũi chày hướng xuống nền gạch, cán chày ở độ cao vừa tầm nắm. Bà Mận đứng bên, ghi vào sổ kho mục di chuyển đồ trong ngày: tấm lưới gai bồ kết ngâm nước vôi và chiếc chày gỗ mít của đình được chuyển từ vị trí để sẵn vào hành lang hậu cung phục vụ đêm lễ mùng mười. Người nhận và giữ là ông Bùi Văn Lực, sau đêm lễ sẽ kiểm kê và ghi trả về vị trí cũ. Ông Lực ký vào sổ kho bên cạnh chữ ký của bà Mận.
Phần phân công của đêm lễ cũng được chốt lại một lần cuối ở nhà ngang vào đầu giờ tối, trước mặt cả ba người sẽ trực. Đức trực ở cổng trước của đình, là bộ mặt của đình với dân làng trong đêm và là người tiếp bất cứ ai ghé qua. Hằng trực ghi sổ ở nhà ngang, giữ cuốn sổ trực của đêm lễ, ghi giờ giấc của từng phần việc và là người liên lạc giữa các vị trí khi cần. Ông Lực trực sát hành lang hậu cung, ở vị trí gần cửa hậu cung nhất, với cuộn lưới và chiếc chày ở ngay trong tầm tay. Cụ Thiệm, sau khi thay áo lễ ở nhà ngang, sẽ vào hậu cung đúng lúc sang nửa đêm và làm lễ lau đồ tế khí bên trong. Bốn vị trí, bốn phần việc, không vị trí nào chồng lên vị trí nào, và mọi người đều biết rõ khi có việc bất trắc thì người đầu tiên phải có mặt ở cửa hậu cung là ông Lực.
Cuối buổi chiều, cụ Thiệm đích thân ra hành lang hậu cung một vòng trước khi về nhà ngang chuẩn bị thay áo lễ. Cụ đi chậm qua đoạn hành lang, nhìn cuộn lưới dựa vào vách, nhìn chiếc chày dựng cạnh cửa, rồi dừng lại ở vị trí ghế trực của ông Lực. Cụ không hỏi một lời nào về hai món đồ ấy. Người giữ đình mấy chục năm chỉ nói rằng đêm nay cụ làm lễ ở bên trong, ông Lực canh ở bên ngoài. Hai người đã làm việc bên nhau ở ngôi đình này qua không biết bao nhiêu mùa hội, và cụ tin rằng phần việc của mỗi người đều sẽ được làm trọn vẹn như mọi lần. Nói rồi cụ đặt tay lên cánh cửa hậu cung một lúc, như người kiểm tra lần cuối ngôi nhà của mình trước một đêm quan trọng, rồi quay về nhà ngang. Ông Lực nhìn theo dáng cụ đi qua sân đình trong ánh sáng cuối ngày, lưng thẳng, bước chân đều, khỏe mạnh và bình thản, và ông thầm mong hình ảnh ấy sẽ còn nguyên vẹn như thế khi buổi lễ đêm nay kết thúc.
Trời tối hẳn, đèn ở các vị trí trực lần lượt được thắp lên: cổng trước sáng một ngọn, nhà ngang sáng một ngọn, hành lang hậu cung sáng một ngọn cháy đều trong chiếc chụp đã lau sạch. Ông Lực đi một vòng cuối qua cả ba vị trí, bắt đầu ca trực của mình ở hành lang. Ông ngồi xuống chiếc ghế thấp ở góc hành lang khuất gió, ấm nước chè đặt bên cạnh, cuộn lưới trắng xám nằm dựa vào vách ở phía tay phải, chiếc chày gỗ mít dựng ở phía bên kia của cánh cửa hậu cung đang khóa. Từ chỗ ngồi ấy, ông nhìn được đoạn hành lang chạy ra sân sau, nghe được mọi tiếng động dù nhỏ nhất trong hậu cung sau cánh cửa. Và chỉ cần ngẩng đầu lên một chút là thấy được một phần mái đình phía trên gian thờ, nơi hốc ngói của con mèo đang chìm dần vào bóng tối của đêm lễ. Mọi thứ của đêm nay, từ khay đồ tế trong hậu cung tới vị trí của từng người trực, đã vào đúng chỗ của nó. Phần còn lại của đêm thuộc về thời gian, và ông Lực ngồi yên trong hành lang, chờ đợi như một người phu đòn già chờ giờ khiêng kiệu, chỉ khác là đêm nay, thứ ông chờ không phải là một đoàn rước.