TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 46: Cán Bộ Bảo Tàng Về Làng

Buổi chiều mùng mười hai tháng Giêng, trong lúc sân đình còn đang dọn dẹp sau buổi chôn bộ xương buổi sáng. Một chiếc xe của tỉnh chậm rãi đỗ lại ở cổng…

Nội dung chương

Buổi chiều mùng mười hai tháng Giêng, trong lúc sân đình còn đang dọn dẹp sau buổi chôn bộ xương buổi sáng. Một chiếc xe của tỉnh chậm rãi đỗ lại ở cổng đình An Bài, và người bước xuống xe mang theo chiếc cặp hồ sơ da là một phụ nữ ngoài bốn mươi tuổi. Dáng người gọn gàng, tóc búi thấp, giới thiệu rành rọt với Đức và Phạm Văn Kiên đang đứng chờ ở cổng: Chu Thị Ngọc Anh, cán bộ Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh, được bảo tàng cử về làng làm việc về chiếc hộp mà làng đã báo cáo. Phía sau câu chuyện chiếc hộp về tới được bảo tàng tỉnh là hai ngày chạy việc không ngơi của Kiên. Ngay từ sáng mùng mười một, khi biên bản niêm phong vừa lập xong trên mái chái, Đức đã giao cho Kiên phần việc giấy tờ: cán bộ văn hóa xã soạn báo cáo của xã về một hiện vật lạ phát hiện tại đình làng. Kèm bản sao biên bản niêm phong có đủ chữ ký, gửi qua kênh văn hóa lên trên và gọi điện trực tiếp cho bộ phận nghiệp vụ của bảo tàng tỉnh. Bên bảo tàng trả lời nhanh hơn cả làng trông đợi: hiện vật chưa rõ nguồn gốc, phát hiện trong tình huống đặc biệt, lại đang được niêm phong nguyên vẹn. Nên bảo tàng cử cán bộ về tận nơi mở niêm phong theo đúng thủ tục chứ không yêu cầu làng mang hộp đi đâu cả. Câu trả lời ấy khiến Đức thở phào, vì chiếc hộp rời khỏi tủ khóa của hậu cung đi đâu trong lúc này cũng là một việc làm cả ban hội mất ngủ.

Buổi làm việc diễn ra ở nhà ngang đình, trên chiếc bàn dài nơi ban hội vẫn họp. Có mặt đầy đủ những người cần có mặt theo đúng biên bản niêm phong ngày mùng mười một: cụ Thiệm, người giữ hộp và giữ chìa khóa tủ. Đức, người giữ một bản biên bản và là trưởng thôn ký xác nhận phát hiện; Hằng, người lập biên bản niêm phong, hôm nay tiếp tục cầm sổ. Kiên phụ trách phần giấy tờ của xã. Ông Lực ngồi ở đầu bàn phía ngoài, với tư cách nhân chứng đầu tiên đã rút chiếc hộp ra khỏi kẽ ngói, lặng lẽ như mọi khi. Bà Ngọc Anh mở cặp hồ sơ, lấy ra mẫu biên bản của bảo tàng, một đôi găng tay vải trắng, một chiếc thước nhỏ, một máy ảnh và một cuốn sổ tay bìa cứng. Trước khi bất cứ ai chạm vào chiếc hộp, bà đề nghị kiểm tra niêm phong trước, và cụ Thiệm tự tay bê gói hộp từ tủ khóa hậu cung sang, đặt xuống giữa bàn bằng hai tay. Lớp giấy niêm phong dán vòng qua đường nối giữa nắp và thân hộp vẫn nguyên vẹn, không rách, không bong. Các chữ ký viết chồng lên mép dán của ba nhân chứng và của Hằng vẫn rõ nét, đối chiếu với bản biên bản Đức mang theo khớp từng chữ ký một. Bà Ngọc Anh gật đầu, ghi vào sổ tay, và nói một câu khiến cả bàn họp nhẹ nhõm:

- Niêm phong còn nguyên, chuỗi giữ vật rõ ràng từ lúc phát hiện tới giờ. Làng làm rất đúng thủ tục. Bây giờ chúng ta lập biên bản mở niêm phong, và chỉ mở một lần này để kiểm kê hiện vật bên trong.

Hằng viết biên bản mở niêm phong ngay tại bàn, ghi rõ ngày giờ chiều mùng mười hai tháng Giêng, địa điểm nhà ngang đình An Bài, tình trạng niêm phong nguyên vẹn trước khi mở và họ tên đầy đủ của những người có mặt. Cụ Thiệm ký. Đức ký. Hằng ký phần người lập. Bà Ngọc Anh ký phần cán bộ bảo tàng chứng kiến và thực hiện mở. Sau khi biên bản đọc lại một lượt cho cả bàn cùng nghe, bà Ngọc Anh đeo găng tay vải trắng, dùng một con dao mỏng chuyên dụng lách nhẹ vào mép giấy niêm phong, cắt đứt lớp giấy theo đúng đường dán, rồi đặt hai tay lên nắp hộp. Nắp hộp bằng đá xanh trắng khít khao với thân hộp suốt bao năm nằm trong kẽ ngói mở ra với một tiếng khẽ khô, như tiếng một cánh cửa nhỏ rất lâu không có người mở. Cả nhà ngang nín thở. Ông Lực, ngồi ở đầu bàn, nhìn thấy bên trong hộp lần đầu tiên cùng lúc với mọi người.

Bên trong hộp lót một lớp lụa đã ngả màu vàng sẫm và mục đi ở các nếp gấp, và nằm ngay ngắn trên lớp lụa ấy là một cây trâm dài bằng vàng. Đầu trâm uốn thành hình một đóa hoa nhiều cánh, giữa các cánh hoa đính những viên ngọc nhỏ màu xanh biếc đã phủ một lớp mờ của thời gian. Thân trâm thon dài, chạm khắc những đường vân mảnh chạy dọc, ở các kẽ chạm còn bám đất mịn màu nâu đỏ khô cứng. Cây trâm nằm yên trên lụa như đã nằm như thế từ rất lâu, qua một quãng thời gian mà không một người nào trong căn phòng này hình dung được bằng con số cụ thể. Bà Ngọc Anh không cầm nó lên ngay. Bà nhìn nó một lúc lâu bằng ánh mắt của người làm nghề, rồi mới dùng hai tay đeo găng nâng cây trâm lên khỏi lớp lụa, nhẹ như nâng một vật bằng thủy tinh mỏng. Đặt lên tấm vải trắng đã trải sẵn trên bàn và bắt đầu công việc của mình: đo chiều dài bằng thước, ghi lại số viên ngọc còn nguyên trên đầu trâm. Chụp ảnh từng góc, ghi chép vào sổ tay những dòng chữ nhanh và đều về kiểu dáng, chất liệu, tình trạng bảo quản. Cụ Thiệm ngồi đối diện, cổ còn quấn băng, nhìn cây trâm vàng nằm trên bàn nhà ngang của đình mình mà không nói một lời nào trong suốt lúc bà cán bộ làm việc.

Kiểm kê cây trâm xong, bà Ngọc Anh quay sang kiểm kê chính chiếc hộp đựng nó, vì theo lời bà, trong nghề bảo tàng, hộp đựng một hiện vật cổ nhiều khi cũng là một hiện vật không kém phần quan trọng. Bà nâng chiếc hộp lên bằng hai tay đeo găng, nhận xét thành tiếng cho Hằng ghi lại: hộp được chế tác từ một khối đá ngọc nguyên khối khoét rỗng lòng, thành hộp dày đều, các góc hơi sứt theo thời gian. Mặt nắp chạm hình hoa xoắn đã mòn và ở chính giữa nắp có một vòng tròn nhỏ chạm nổi, toàn bộ bề mặt còn bám bụi ngói mịn trong các kẽ chạm, khớp với lời kể của làng về vị trí phát hiện trong kẽ ngói. Bà chụp ảnh chiếc hộp từ bốn phía, chụp riêng vòng tròn chạm nổi trên nắp, rồi ghi vào sổ tay một dòng dài và gạch chân. Kiên, ngồi bên cạnh, đọc lại đối chiếu các con số trong báo cáo của xã với những gì bà vừa đo được tại chỗ, thấy khớp nhau, liền ký xác nhận vào phần giấy tờ của xã trong buổi làm việc. Cả quá trình ấy diễn ra chậm rãi, không một thao tác thừa. Và sự chậm rãi chuyên nghiệp của người cán bộ bảo tàng khiến những người trong ban hội ngồi quanh bàn dần dần yên lòng: chiếc hộp lạ của làng đang được đối xử như một việc của nhà nước. Có sổ sách, có đo đạc, có người chịu trách nhiệm bằng chữ ký của mình.

Khi phần kiểm kê xong, bà Ngọc Anh tháo găng tay, và đưa ra nhận định bước đầu cho cả bàn nghe, chọn từng chữ rất cẩn thận như người quen nói trước giấy tờ. Theo bà, xét về chất liệu, kiểu dáng và lớp đất cổ bám trong các kẽ chạm khắc, cây trâm vàng đính ngọc trong hộp rất nhiều khả năng là một hiện vật tùy táng cổ. Tức một món đồ quý được chôn theo người chết trong một ngôi mộ xưa, chứ không phải đồ thờ cúng của đình hay đồ trang sức thông thường bị ai đánh rơi trên mái đình trong thời gần đây. Nhưng bà nhấn mạnh ngay sau đó: nhận định bước đầu chỉ là nhận định bước đầu. Hiện vật này thuộc về ngôi mộ nào, thời nào, vì sao lại nằm trong kẽ ngói trên mái một ngôi đình làng ven sông Cầu, những câu hỏi ấy chỉ có hồ sơ lưu trữ của bảo tàng mới trả lời được phần nào. Và bà cần mang bản sao biên bản cùng ảnh chụp về đối chiếu với kho hồ sơ của bảo tàng trước khi đưa ra bất cứ kết luận chính thức nào cho làng. Bà hẹn ngày mai, mùng mười ba tháng Giêng, sẽ có câu trả lời cho ban hội, dù câu trả lời ấy đầy đủ hay chưa đầy đủ.

Không để ai phải hỏi thêm, bà Ngọc Anh đề nghị niêm phong lại chiếc hộp ngay trong cùng buổi làm việc, vì hiện vật chưa chính thức được tiếp nhận thì trách nhiệm giữ gìn vẫn thuộc về làng theo đúng chuỗi từ đầu. Cây trâm được đặt lại lên lớp lụa trong hộp bằng đôi tay đeo găng của bà, nắp hộp khép lại khít khao như cũ, và một lớp giấy niêm phong mới được dán vòng qua đường nối nắp và thân. Trên đó ký đủ tên của cụ Thiệm, Đức, Hằng và bà Ngọc Anh ký phần chứng kiến việc mở và niêm phong lại. Biên bản mở niêm phong được lập thành hai bản: một bản bà Ngọc Anh mang về bảo tàng kèm ảnh chụp hiện vật, một bản Đức giữ cùng với bản biên bản niêm phong đầu tiên. Cụ Thiệm lại tự tay bê gói hộp đã niêm phong lại vào hậu cung, đặt vào ngăn trong cùng của chiếc tủ khóa, khóa hai vòng và đeo chìa vào thắt lưng như chưa từng có buổi mở nào xảy ra. Chuỗi giữ vật của chiếc hộp, từ kẽ ngói tới tủ khóa, qua một lần mở duy nhất có biên bản, vẫn liền mạch không đứt một khâu nào.

Trời đã ngả về chiều khi bà Ngọc Anh xách cặp hồ sơ ra xe. Ở cổng đình, bà dừng lại một chút, ngẩng nhìn lên góc đao trống hoác của mái đình, rồi quay sang hỏi ông Lực một câu ngắn gọn. Theo cái cách người làm hồ sơ hỏi để ghi vào đầu trước khi về mở kho lưu trữ:

- Ông là người rút chiếc hộp ra khỏi kẽ ngói. Chỗ ấy, con mèo nằm bao lâu rồi, ông nhớ chắc không?

- Chín năm. - Ông Lực đáp. - Chín năm tròn, từ mùa hội năm nó dạt về mái đình này. Cả làng đều nhớ, sổ hội của cháu tôi ghi từ ngày đầu.

Bà Ngọc Anh gật đầu, ghi thêm một dòng vào cuốn sổ tay bìa cứng của mình, rồi lên xe. Chiếc xe lăn bánh ra khỏi cổng đình, đi qua con đường làng ven sông Cầu trong ánh chiều đang tắt dần. Ở nhà ngang, Hằng khép lại cuốn sổ hội làng sau khi ghi xong toàn bộ buổi làm việc, và cụ Thiệm ngồi yên bên bàn. Tay đặt lên đầu gối, nhìn ra sân đình đang lên đèn, chờ đợi ngày mai như chờ một câu trả lời đã đi lạc suốt chín năm trên mái đình của làng mình mà không một ai hay biết.

Chương khác

Xem thêm