THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 27: Thọ Giấu Chuyện Trước Cán Bộ
Sáng ngày hai mươi bảy tháng mười, cán bộ thủy sản Dương Thị Út xuống bến cá Vàm Nao sớm hơn thường lệ. Chị mang theo sổ bến, đi một vòng qua các ghe neo…
Nội dung chương
Sáng ngày hai mươi bảy tháng mười, cán bộ thủy sản Dương Thị Út xuống bến cá Vàm Nao sớm hơn thường lệ. Chị mang theo sổ bến, đi một vòng qua các ghe neo ở cầu bến, hỏi thăm tình hình cá trong mấy ngày qua, ghi lại vài thay đổi nhỏ về ghe lạ và ghe quen. Tới cuối cầu bến, nơi chiếc ghe cào sắt hai mươi tấn vẫn neo im sau chiều thay dây cáp, chị dừng lại lâu hơn. Chị nhìn đoạn cáp tời mới sáng bóng trên trống tời lộ ra dưới tấm bạt chưa phủ kín, nhìn khung lưới thép ở đuôi ghe. Rồi chị quay sang ông Thọ đang ngồi ở quán nhỏ đầu bến uống trà sáng và gọi ông ra nói chuyện riêng ở đầu cầu bến, nơi ít người qua lại.
Ông Thọ bước ra đầu cầu bến, tay cầm chén trà đã nguội, lòng ông đã biết trước chị Út muốn hỏi chuyện gì. Từ sáng ngày mười bảy tháng mười, khi cá chết nổi ở bãi bồi và chị lập ghi nhận hiện trường đầu tiên, tới nay đã mười ngày. Trong mười ngày đó, chị đã biết có ghe cào sắt hoạt động trái phép gần vực, nhưng chị chưa xác định được đích xác ghe nào, đêm nào, ở vị trí nào. Ông Thọ là người duy nhất ở bến này có thể trả lời trọn vẹn những câu hỏi đó. Ông biết rõ đêm cào trộm thứ 1 ngày mười sáu tháng mười ở rìa vực, do chính ông chứng kiến từ ghe nhỏ và ghi đầy đủ vào sổ tay nghề. Ông biết rõ đêm cào trộm thứ 2 ngày hai mươi bốn tháng mười ở sát miệng vực, do chính ông ở trên ghe làm hoa tiêu, đã phản đối mà ghe vẫn cào trọn một vòng. Cả hai đêm đều nằm rõ ràng trong đầu ông và trong cuốn sổ tay nghề cất ở nhà ông, ghi ngày giờ, vị trí, người trên ghe, không thiếu chi tiết nào.
Chị Út mở sổ bến ra, đặt câu hỏi thẳng và rõ ràng, đúng phong cách làm việc của chị từ ngày đầu xuống bến.
- Bác Thọ, tôi hỏi bác một câu hỏi chính thức, bác trả lời cho đúng với sổ bến của tôi. - Chị Út nói, mắt nhìn thẳng vào ông. - Mấy đêm gần đây, bác có biết ghe nào cào trộm ở miệng vực Vàm Nao không. Dân xóm đồn có ghe cào sắt đi đêm ở rìa vực và sát miệng vực, cá chết ở bãi bồi hôm mười bảy cũng cho thấy có lưới cào sắt hoạt động gần vực thiệt. Bác là người rành vực nhất vùng này, bác đi sông đêm thường xuyên, nếu bác biết ghe nào, đêm nào, bác nói cho tôi ghi vào sổ, tôi sẽ cho tuần tra kiểm tra đúng ghe đó, ngăn được chuyện lớn hơn về sau.
Ông Thọ im lặng một lúc lâu ở đầu cầu bến. Trong đầu ông, hai đêm cào trộm hiện lên rõ ràng từng chi tiết. Đêm mười sáu, tiếng tời sắt kêu trong đêm ở rìa vực, cá nhỏ nổi trắng một khoảnh sau đuôi ghe. Đêm hai mươi bốn, chính ông ngồi ở mũi ghe, ra hiệu đường nước vào sát miệng vực, nghe tiếng dàn lưới thép cào trọn một vòng trong nước đục. Ông chỉ cần mở miệng nói đúng hai đêm đó, nói đúng tên ghe, tên chủ ghe, thì chị Út sẽ có đủ căn cứ để kiểm tra ghe cào. Lập biên bản, và có thể ngăn được những đêm sâu hơn mà Hùng đang chuẩn bị bằng dây cáp mới thay chiều hôm qua. Cơ hội ngăn đêm lớn hơn từ sớm nằm ngay trong câu trả lời của ông sáng nay.
Nhưng cùng lúc đó, hai nỗi sợ cũng hiện lên rõ ràng không kém trong đầu ông. Nỗi sợ thứ nhất là tiền công đã nhận. Ông đã ký sổ ghe, đã cầm tiền ứng công của Hùng, đã chi tiền đó cho viện phí và thuốc của vợ. Nếu ông khai ra ghe của Hùng sáng nay, tiền công còn lại sẽ mất, tiền đã nhận có khi phải trả lại. Và khoản nợ của gia đình ông vừa mới được lấp một phần sẽ hở ra trở lại ngay lập tức, trong lúc bà Năm vẫn đang uống thuốc theo đơn mới và nợ gỗ của Đạt vẫn chưa trả xong. Nỗi sợ thứ hai nặng hơn và âm thầm hơn: xưởng ghe của Đạt. Hùng là chủ ghe lớn ở bến này, có quan hệ rộng ở chợ cá và các vựa vật liệu. Nếu Hùng biết ông Thọ là người khai ra ghe của hắn cho cán bộ, hắn không cần làm gì ồn ào với ông. Hắn chỉ cần làm khó xưởng ghe của con trai ông, làm khó nguồn gỗ, nguồn khách đóng ghe, thì Đạt sẽ là người chịu hậu quả thay cha mình. Ông Thọ nghĩ tới cảnh Đạt cãi ông ở bến sáng ngày hai mươi hai, nghĩ tới tiếng cưa gỗ trong xưởng ghe chiều hôm qua mà ông đứng ngoài cửa không dám vào. Và ông thấy mình không đủ can đảm để đặt xưởng ghe của con trai vào vòng trả thù của một chủ ghe đã dám phá giao kèo ngay trên sông.
Ông Thọ nhìn xuống mặt nước dưới cầu bến, rồi ông trả lời chị Út bằng một câu trả lời mà ông biết là không thật ngay khi nó rời khỏi miệng mình.
- Tôi chỉ nghe dân xóm đồn thôi, chị Út à. - Ông Thọ nói, giọng ông đều đều một cách cố gắng. - Người ở bến đồn có ghe đi đêm ở ngoài sông, chớ tôi đi sông đêm là đi ghe nhỏ coi nước cho nhà, tôi không thấy tận mắt ghe nào cào trộm ở miệng vực hết. Chuyện cá chết ở bãi bồi hôm mười bảy, tôi đã nói với chị rồi, đó là lưới cào sắt mắt dày, còn ghe nào kéo thì tôi không dám nói bừa khi chưa thấy rõ. Chị cứ cho tuần tra đi đêm quanh vực như chị tính, có ghe nào làm bậy thì tuần tra sẽ gặp.
Chị Út nhìn ông một lúc lâu, cây bút trên tay chị dừng lại trên trang sổ bến. Chị là cán bộ trẻ nhưng không phải người dễ bị qua mặt. Chị nghe ra trong câu trả lời của ông có chỗ tránh né, có chỗ nói đúng mà không nói hết. Nhưng chị không có bằng chứng để ép một người thợ già sáu mươi tám tuổi phải khai điều ông nói là mình không thấy. Chị ghi vào sổ bến đúng nguyên văn câu trả lời của ông: ông Thọ nói chỉ nghe dân xóm đồn, không thấy tận mắt ghe cào trộm ở miệng vực. Chị đóng sổ lại, nói cảm ơn bác, nếu sau này bác nhớ ra điều gì hoặc thấy tận mắt chuyện gì thì bác cứ tìm tôi. Sổ bến lúc nào cũng mở để ghi lời khai thật, ngăn được một đêm cào trộm ở vực là cứu được cả vùng nước này. Ông Thọ gật đầu, nói dạ, rồi ông quay lưng đi về phía quán trà đầu bến, chén trà nguội trên tay ông sóng sánh như mặt sông có gió nhẹ đi qua.
Ông đi được vài bước thì chị Út gọi với theo một câu cuối cùng, không ghi vào sổ, chỉ nói như một người làm nghề sông nước nói với một người già trong nghề. Chị nói vực Vàm Nao là vùng nước chung của cả xóm Bờ Sông này, không phải của riêng ghe nào, nếu vùng nước đó bị cào nát thêm vài đêm nữa thì cá nhỏ chết thêm, đáy vực bị cày thêm. Và người thiệt đầu tiên không phải cán bộ mà là chính dân chài nhỏ ở bến này, những người không có ghe sắt, không có tời lớn, chỉ có ghe nhỏ và lưới tay để sống qua mùa nước. Ông Thọ nghe câu đó mà bước chân ông chậm lại, nhưng ông không quay đầu lại, cũng không sửa lại câu trả lời của mình. Ông chỉ gật đầu một cái về phía sau, rồi đi tiếp. Câu nói của chị Út đi theo ông suốt đường về, nặng hơn cả hai nỗi sợ đã làm ông im lặng. Vì nó nói đúng vào phần lương tâm nghề mà ông giữ từ ngày giải nghệ tới nay: ông treo manh lưới gia bảo lên bàn thờ không phải chỉ để giữ cho nhà mình, mà để giữ lệ cho cả vùng nước này.
Sáng hôm đó, ông Thọ về nhà sớm hơn thường lệ. Ông vào nhà khi bà Năm đang xếp lại áo lễ tổ nghề vừa may viền lụa đỏ, Đạt chưa ra xưởng. Ông mở chỗ cất cuốn sổ tay nghề, lấy cuốn sổ ra, lật tới trang ghi đêm mười sáu và trang ghi đêm hai mươi bốn, đọc lại từng dòng chữ của chính mình. Mọi chi tiết vẫn còn nguyên đó, ngày giờ, vị trí, tên ghe, tên người, rõ ràng và đầy đủ, sẵn sàng để trình cho cán bộ bất cứ lúc nào nếu người ghi sổ muốn trình. Nhưng sáng nay, trước mặt cán bộ thủy sản ở đầu cầu bến, người ghi sổ đó đã nói mình chỉ nghe dân xóm đồn. Cuốn sổ tay nghề của ông vẫn giữ nguyên ghi chép, không sửa, không xé, không bớt một dòng nào. Chỉ có lời miệng của ông trước cán bộ là đã đổi khác so với sự thật trong sổ.
Đó là thua thật thứ hai của ông Thọ trong mùa nước này. Thua thật thứ nhất là ký sổ ghe và lên ghe cào hôm hai mươi hai. Thua thật thứ hai, sáng ngày hai mươi bảy tháng mười này, là không báo cán bộ về hai đêm cào trộm thứ 1 và thứ 2, dù ông biết rõ cả hai đêm và dù cán bộ đã hỏi thẳng trước mặt ông. Bằng sự im lặng có chọn lựa đó, ông đã cắt đứt cơ hội ngăn những đêm lớn hơn ở vực Vàm Nao từ sớm, cơ hội mà chỉ mình ông, với cuốn sổ tay nghề đầy đủ trong tay, mới mở ra được trong sáng nay. Ông gấp sổ tay nghề lại, cất vào chỗ cũ, rồi ra hiên ngồi nhìn sông, tay sờ lên chiếc khăn rằn đỏ trên cổ, và tự biết rằng từ hôm nay, mỗi đêm ghe cào đi sâu thêm một bước về phía miệng vực. Một phần trách nhiệm của sự im lặng sáng nay ở đầu cầu bến sẽ nằm trên vai ông. Người thợ già đã chọn bảo vệ tiền công và xưởng ghe của con trai mình thay vì nói ra sự thật mà ông ghi rõ ràng trong sổ của chính mình.