THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 9: Đàn Cá Nhỏ Tránh Lưới Quét
Đêm mùng bảy tháng mười, ông Thọ lại có mặt trên mặt sông Vàm Nao, lần này không phải để tập chạy ghe cho ai. Mà vì một người bạn chài trong xóm rủ ông…
Nội dung chương
Đêm mùng bảy tháng mười, ông Thọ lại có mặt trên mặt sông Vàm Nao, lần này không phải để tập chạy ghe cho ai. Mà vì một người bạn chài trong xóm rủ ông ra coi một chuyến thả lưới quét của ghe xóm bên ở vùng nước ngoài vực. Ghe lưới quét là loại ghe nhỏ của dân chài thường, lưới quét là tấm lưới dài thả vòng cung trên mặt nước rồi kéo hai đầu lại, bắt cá nhỏ và cá vừa trong vùng nước nông ngoài rìa vực. Đây là cách làm ăn thường ngày của dân sông, không phải lưới cào đáy, không phải lưới thép, và ông Thọ đi theo chuyến này chỉ để coi nước, coi cá đầu mùa, như một thói quen không bỏ được của người thợ già.
Đêm đó trăng sáng hơn đêm trước, mặt sông ánh lên một màu bạc đục. Ghe lưới quét có bốn người, đều là dân xóm bên, họ làm việc lặng lẽ, thuần thục: một người giữ lái, hai người thả lưới theo vòng cung, một người coi phao. Ông Thọ ngồi ở một chiếc ghe nhỏ đi kèm, cùng với Sơn, người nằng nặc đòi theo để học thêm chuyện sông nước ban đêm sau chuyến đi tối mùng năm. Sơn ngồi im ở đuôi ghe, mắt nhìn không rời tấm lưới đang từ từ mở ra trên mặt nước thành một vòng cung lớn. Miệng lưới hướng về phía đàn cá nhỏ đang tụ thành vệt dài ở mép đường nước đục, đúng chỗ ông Thọ từng chỉ cho anh hôm ra vực ban sáng cuối tháng chín.
- Cá tụ đông như vậy, mẻ này chắc trúng lớn. - Người thợ thả lưới trên ghe quét nói vọng sang, giọng hồ hởi. - Đầu mùa mà cá linh, cá chốt về đầy mặt nước vầy, kéo một mẻ là đầy ghe nhỏ.
Tấm lưới mở ra hết vòng cung của nó, phao nổi thành một hàng chấm sáng trên mặt nước trăng. Hai đầu lưới bắt đầu được kéo lại từ từ, vòng cung khép dần, đàn cá trong vòng lưới vẫn bơi thành vệt, chưa có dấu hiệu gì bất thường. Ông Thọ ngồi trên ghe nhỏ, tay đặt lên đầu gối, mắt ông không nhìn tấm lưới, mà nhìn mặt nước ở phía ngoài vòng lưới, phía đường nước đục chạy dọc mép vực. Ông có một thói quen từ thời còn đi săn: khi người khác nhìn vào lưới, ông nhìn ra ngoài lưới, vì chuyện lạ trên sông, nếu có, luôn bắt đầu từ bên ngoài trước.
Rồi chuyện lạ bắt đầu, lặng lẽ tới mức thoạt đầu không ai ngoài ông nhận ra.
Đàn cá nhỏ trong vòng lưới, thay vì bơi loạn lên khi vòng lưới khép lại như mọi mẻ cá thường, bỗng cùng lúc đổi hướng. Cả vệt cá dài, hàng ngàn con cá nhỏ, chuyển động đều như một tấm vải lớn bị một bàn tay vô hình kéo nhẹ sang một phía, tách ra thành hai cánh rõ rệt. Một cánh trượt dọc theo mép trong của tấm lưới về phía trái, một cánh trượt về phía phải, và giữa hai cánh, ngay chính giữa miệng lưới đang khép lại, mặt nước trống ra một khoảng dài, sạch cá, chỉ còn nước đục chảy qua. Toàn bộ đàn cá tránh khỏi miệng lưới gọn gàng tới mức không một con nào mắc vào mắt lưới trong những giây đầu tiên, dù lưới đã khép gần hết vòng.
- Ủa, cá đâu hết rồi? - Người thợ kéo lưới kêu lên, tay anh ta kéo mạnh hơn, nhưng lưới lên nhẹ tênh, chỉ có vài con cá nhỏ mắc lại ở phần đáy lưới, phần lớn mặt lưới trống trơn. - Hồi nãy nó tụ đầy ở đây mà, tụi nó biến đi đâu trong có mấy nhịp thở vậy?
Mấy người trên ghe quét nhìn nhau ngơ ngác. Họ kéo hết tấm lưới lên ghe, kiểm tra từng đoạn: lưới không rách, phao không đứt, vòng cung thả đúng chỗ đàn cá tụ. Vậy mà cá thì gần như không có, chỉ vài ký cá nhỏ nằm quẫy ở đáy ghe, một mẻ lưới thất bại khó hiểu giữa một đêm trăng sáng, nước yên, cá tụ đầy mặt như đã thấy tận mắt chỉ vài phút trước.
Sơn ngồi ở đuôi ghe nhỏ, miệng há ra, mắt anh nhìn ông Thọ chằm chằm. Anh vừa thấy tận mắt điều mà hai đêm trước ông Thọ mới chỉ kể cho anh nghe trên ghe: đàn cá nhỏ tránh lưới như có con gì dẫn đường dưới nước đục. Anh muốn nói một câu gì đó, nhưng ông Thọ đã đưa một ngón tay lên, ra hiệu im lặng, và chỉ tay xuống mặt nước phía ngoài vòng lưới cũ.
Sơn nhìn theo. Trên mặt nước đục dưới ánh trăng, một vệt nước dài đang xếp thành một đường cong lạ lùng. Vệt nước ấy không phải sóng, không phải vệt của ghe, nó di chuyển chậm, đều, uốn lượn từ phía miệng vực về phía đường nước đục. Và đàn cá nhỏ hai cánh vừa tách ra đang bơi theo đúng hai bên của vệt nước cong đó, như đi theo một đường đã được vạch sẵn dưới đáy sông. Vệt cong tồn tại chừng vài chục nhịp thở, rồi mờ dần, rồi tắt hẳn, mặt nước trở lại phẳng lặng như cũ, đàn cá nhỏ cũng tản ra bơi tự do, không còn theo hàng lối nào nữa.
- Chú thấy không, chú Thọ? - Sơn nói, giọng anh run lên vì lạnh và vì xúc động. - Hồi nãy, cá nó tránh một lượt, đều như quân lính nghe lệnh vậy. Có con gì dưới đó dẫn tụi nó đi phải không chú?
- Tao thấy. - Ông Thọ đáp khẽ, mắt ông vẫn nhìn chỗ vệt nước cong vừa tắt. - Tao thấy vệt nước, thấy đàn cá tách làm hai cánh, thấy miệng lưới trống sạch. Nhưng tao không thấy con cá nào lớn hiện lên hết, không thấy lưng, không thấy vây, không thấy mắt. Đêm nay chỉ có tới đó thôi: một vệt nước lạ và một đàn cá tránh lưới. Ai hỏi, mày cũng chỉ nói được tới đó, không được thêm thắt một chữ nào.
Trên ghe quét, mấy người dân xóm bên vẫn còn bàn tán về mẻ lưới hụt. Có người nói chắc tại đêm nay nước đổi dòng bất thường, cá chạy theo dòng mới. Có người nói tháng này cá khôn, tránh lưới giỏi hơn mọi năm. Không ai trong số họ nhắc tới chuyện cá dẫn đàn hay chuyện thần sông, và ông Thọ cũng không nói gì thêm với họ. Ông biết có những chuyện thấy tận mắt mà nói ra không ai tin, chi bằng ghi nhớ trong lòng, chờ thời gian tự nó chứng minh.
Ghe nhỏ đưa hai người về bến trong đêm khuya. Trên đường về, Sơn hỏi đi hỏi lại ông Thọ rằng vệt nước cong đó có phải là dấu của con cá lớn nhất vực không. Ông Thọ trả lời một cách cẩn thận, như người cân từng chữ: đó là một dấu vết, một dấu vết thật, ông đã thấy nó bằng mắt của mình. Nhưng một dấu vết chưa phải là một lần cá hiện thân, và ông sẽ không gọi nó bằng bất cứ cái tên lớn lao nào khi chưa thấy rõ ràng hơn. Người đi sông lâu năm phải phân biệt được giữa dấu vết và sự thật trọn vẹn, giữa một vệt nước lạ và một con cá thần. Nhầm lẫn hai thứ đó là cách nhanh nhất để biến mình thành người đồn nhảm ở bến.
Người thợ kéo lưới trên ghe quét, sau khi kiểm tra lưới lần thứ hai, lắc đầu nói với cả ghe rằng làm nghề hai mươi năm. Anh ta chưa từng gặp một mẻ nào cá biến sạch khỏi vòng lưới nhanh và đều như vậy, trừ những lần nước lũ đổ về đột ngột làm cá chạy theo dòng. Nhưng đêm nay nước không đổi dòng, gió không đổi hướng, trăng sáng, sóng yên, mọi điều kiện đều bình thường, chỉ có đàn cá là bất thường. Anh ta nói rồi tự cười gượng, bảo chắc cá mùa này khôn ra, học được cách tránh lưới của người. Cả ghe cười theo cho qua chuyện, vì người làm nghề thực tế không ai muốn tin vào một chuyện mình không giải thích được ngay trên ghe, giữa một mẻ lưới hụt mất cả một đêm công. Họ thu lưới, chèo ghe sang một vùng nước khác nông hơn, xa miệng vực hơn, và mẻ lưới sau đó của họ kéo lên được một lượng cá bình thường, không nhiều không ít, như mọi đêm khác. Điều càng làm cho mẻ lưới hụt đầu tiên trở nên khó hiểu, vì nó chỉ xảy ra đúng một lần, đúng ở vùng nước ngoài rìa vực, đúng chỗ đàn cá tụ thành vệt ở mép đường nước đục.
Ông Thọ, từ ghe nhỏ của mình, quan sát cả hai mẻ lưới mà không nói gì. Sự khác biệt giữa mẻ hụt ở ngoài rìa vực và mẻ thường ở vùng nước nông làm ông suy nghĩ rất lâu. Nếu cá chỉ đơn giản tránh lưới vì khôn, chúng đã tránh cả mẻ thứ hai. Nhưng chúng chỉ tránh mẻ đầu, mẻ thả xuống ngay cạnh đường nước dẫn vào vực sâu. Điều đó, trong kinh nghiệm của một người thợ già, có nghĩa là vùng nước ngoài rìa vực đêm nay có một sự hiện diện mà vùng nước nông không có. Một sự hiện diện ẩn dưới nước đục, không lộ hình, không tạo sóng lớn, chỉ đủ sức làm cả một đàn cá đổi hướng trong im lặng. Ông giữ suy nghĩ đó cho riêng mình, không chia sẻ với ghe quét, và chỉ nói với Sơn một câu khi hai chiếc ghe tách nhau ra giữa sông: chuyện đêm nay. Thấy tới đâu biết tới đó, về bến không được kể lại cho người ở chợ cá nghe. Vì lời kể đi qua miệng người ở chợ sẽ biến một vệt nước lạ thành một con cá thần hiện nguyên hình, và những lời đồn như vậy trong mùa nước này chỉ làm cho những kẻ đang dòm ngó vực sâu thêm quyết tâm mà thôi.
Về tới nhà, đã quá nửa đêm, ông Thọ không ngủ ngay. Ông ngồi trước hiên, nhìn ra khoảng sân tối và mặt nước tràn ngoài mương đang ánh trăng. Trong đầu ông, hình ảnh đàn cá tách thành hai cánh và vệt nước cong trên mặt sông cứ hiện đi hiện lại. Ông đã đi sông hơn sáu mươi năm, đã thấy nhiều chuyện lạ, nhưng một đàn cá tránh lưới đều và gọn như đêm nay, ông chỉ mới thấy rất ít lần trong đời, và lần nào cũng gắn với những mùa nước mà sau đó sông có chuyện lớn. Ông không muốn tin vội, cũng không dám coi thường. Ông chỉ biết một điều chắc chắn: ở vùng nước ngoài vực Vàm Nao, trong đêm mùng bảy tháng mười của mùa nước nổi năm nay. Có một sinh linh nào dưới nước đục đã dẫn cả một đàn cá nhỏ tránh sạch một miệng lưới đang khép lại, rồi biến mất không để lại một dấu thân hình nào trên mặt sông.