THAO THIẾT TRÊN ĐỈNH ĐỒNG - Chương 19: Bài Giảng Về Miệng Thú
Chiều hai mươi tám tháng tư, giảng đường khoa khảo cổ chật kín hơn thường lệ. Buổi nói chuyện chuyên đề về đồ đồng thời Thương của tiến sĩ Tôn Khắc Minh…
Nội dung chương
Chiều hai mươi tám tháng tư, giảng đường khoa khảo cổ chật kín hơn thường lệ.
Buổi nói chuyện chuyên đề về đồ đồng thời Thương của tiến sĩ Tôn Khắc Minh vốn chỉ dành cho sinh viên cao học và một nhóm nhỏ giới sưu tầm được mời. Vậy mà hôm nay, hàng ghế cuối còn có thêm mấy tay buôn cổ vật từ chợ đồ cũ Lạc Dương, ngồi lặng lẽ nghe như học trò thật sự.
Tôn Khắc Minh đứng bên màn hình chiếu, tay cầm bút chỉ, giọng đều và chậm. Ông đang nói về phân loại đỉnh đồng cuối thời Thương. Đỉnh tế lễ dùng trong nghi thức của vương thất. Đỉnh minh khí đúc để chôn theo người chết. Và một loại thứ ba mà ông dừng lại lâu hơn hẳn.
- Ngoài hai loại trên, còn một loại đỉnh rất hiếm. Đỉnh trấn sát. Loại này không đúc để cúng, cũng không đúc để dùng. Nó đúc để giam.
Cả giảng đường im lặng hơn.
Ông chiếu lên một mặt thú Thao Thiết phóng lớn. Đôi mắt lồi trừng. Cái miệng há rộng không hàm dưới. Hai bên là các đường văn xoắn dày đặc.
- Mặt thú này các anh chị đã gặp nhiều. Nhưng ở đỉnh trấn sát, miệng thú không phải trang trí. Miệng là cửa. Ngày xưa, thợ đúc và pháp sư điểm sát khí vào khuôn, rồi dùng chính cái miệng há này làm chỗ nhốt thứ cần nhốt. Nhốt xong, phải bịt miệng lại. Bịt bằng đất nung trộn bột chu sa, bịt kín, rồi chôn theo mộ. Từ đó về sau, không ai được mở miệng nó ra nữa.
Một sinh viên giơ tay hỏi vì sao phải nhốt cái đói, như cách ông vừa ví dụ lúc trước. Tôn Khắc Minh gật đầu, cho chiếu một trang tư liệu cổ đã mờ.
- Trong các ghi chép dân gian vùng An Dương, có những năm mất mùa lớn, người chết đói đầy đường. Nơi nào có kẻ nhân lúc đói kém mà cướp lương cứu tế của dân, oán khí của người chết đói được coi là thứ khó tan nhất. Người xưa tin rằng thứ oán đó không tan theo năm tháng. Nó chỉ chờ. Chờ một cái miệng mở ra và một bàn tay tham lam chạm vào đúng chỗ nhốt của nó.
Buổi nói chuyện kết thúc lúc gần năm giờ chiều. Sinh viên ra về dần. Một học viên lớn tuổi, là chủ một cửa hàng đồ cổ nhỏ ở khu phố cổ, nán lại cuối cùng. Người này lấy từ cặp ra một tấm ảnh in màu, đặt lên bàn giảng.
- Thầy Tôn, thầy xem giúp tôi tấm này. Ảnh này đang được truyền tay nhau trong giới buôn đồ đồng mấy tuần nay. Nghe nói là một chiếc đỉnh lớn vừa tìm được chủ mới ở Lạc Dương.
Tôn Khắc Minh cầm tấm ảnh lên. Ảnh chụp nghiêng một chiếc đỉnh đồng ba chân hai quai, thân phủ lớp patina xanh đen. Đây là ảnh chụp từ thời điểm đỉnh còn nằm trong hiệu của một đầu mối ở chợ đồ cũ, trước khi nó được bán đi. Ông nhận ra điều đó qua nền ảnh là kệ hàng của hiệu đồ cổ, không phải phòng trưng bày tư nhân.
Ông nhìn vào hoa văn mặt thú ở giữa thân đỉnh.
Đôi mắt lồi trừng trừng. Cái miệng há rộng. Và trong miệng, một lớp đất đỏ nâu bịt kín, còn nguyên vẹn, chưa ai bóc.
Ông đặt tấm ảnh xuống, rồi lại cầm lên, nhìn kỹ hơn bằng kính lúp nhỏ luôn mang theo trong túi áo.
Có hai điểm bất thường hiện rõ.
Điểm thứ nhất: cấu trúc hoa văn. Hàng văn xoắn quanh miệng thú dày và khép kín hơn hẳn đỉnh tế lễ thông thường. Đây là bố cục của đỉnh trấn sát, loại đỉnh mà ông vừa giảng, loại mà cả đời làm khảo cổ ông mới gặp trong văn bản cổ chứ chưa từng thấy hiện vật thật còn nguyên trạng bịt miệng.
Điểm thứ hai: lớp đất bịt miệng. Đất có sắc đỏ sẫm, không phải đỏ của đất sét thường. Đó là sắc của đất nung trộn bột chu sa. Cùng một loại đất trấn mà sách của họ Tôn chép lại từ mấy đời trước.
Tôn Khắc Minh ngẩng lên, hỏi người học viên.
- Tấm ảnh này chụp khi nào?
- Nghe nói chụp hồi tháng ba, lúc hàng còn ở hiệu của Hồ Tam Quý ngoài chợ. Sau đó đỉnh bán rồi. Bán cho ai thì giới buôn chỉ đồn với nhau, không ai nói chắc.
- Bán giá bao nhiêu?
- Đồn là mười triệu tệ trở lên. Người mua là dân bất động sản.
Ông gật đầu, không hỏi thêm về người mua. Ông biết hỏi cũng không ai nói thật trong giới này. Nhưng trong đầu ông, một phép tính thời gian đã bắt đầu chạy. Ảnh chụp tháng ba, miệng còn bịt. Đỉnh bán đầu tháng tư, theo lời đồn. Nếu người mua đã đưa đỉnh về nhà, rất có thể lớp đất bịt miệng đó không còn nguyên nữa.
Ông xin phép giữ lại tấm ảnh để nghiên cứu. Người học viên đồng ý ngay, còn nói trong giới đang có nhiều người muốn biết chiếc đỉnh đó thật tới đâu, vì mức giá đồn thổi quá cao so với một món đồ không giấy tờ.
Trước khi người học viên ra về, Tôn Khắc Minh nói một câu, nửa như giảng bài, nửa như tự nói với chính mình. Nhưng cả hai người còn lại trong giảng đường đều nghe rõ, và căn phòng như im lại một nhịp.
- Loại đỉnh này ngày xưa đúc ra để giam cái đói của người chết oan. Ai bóc đất bịt miệng, chạm vào ngọc trong miệng nó mà lòng đang tham thứ của người khác, thì cái đói đó sẽ theo người ấy về nhà.
Ông nói xong, tự mình cũng thấy câu nói đó vượt ra khỏi phạm vi một buổi giảng học thuật. Nó là lời của họ Tôn truyền lại, không phải kết luận của một tiến sĩ khảo cổ. Nhưng đứng trước tấm ảnh này, ông không tìm được cách nói nào khác trung thực hơn.
Người học viên nhìn ông, hơi sững lại, rồi cười trừ.
- Thầy nói thế, may mà người mua cái đỉnh này không ngồi đây nghe.
- Tôi chỉ mong một điều. Mong là người mua nó chưa bóc lớp đất đó ra.
Tôn Khắc Minh thu dọn tài liệu, cho tấm ảnh vào một bìa hồ sơ riêng. Ông ghi lên bìa mấy chữ bằng bút chì: đỉnh trấn sát, ảnh tháng ba, miệng còn bịt, đã bán tại Lạc Dương.
Ra khỏi giảng đường, trời đã nhá nhem tối. Ông đi bộ qua sân trường, trong đầu vẫn là đôi mắt lồi trong tấm ảnh. Ông là người của chứng cứ. Ông không kết luận khi chưa thấy hiện vật, chưa gặp người liên quan. Nhưng nghề trấn sát đồ đồng của họ Tôn đã ngấm vào ông từ nhỏ, qua những trang sách chép tay ở nhà thờ họ và những lời dặn của cha ông. Có những nhận biết đến trước cả chứng cứ, như một thứ trực giác nghề nghiệp mà ông vừa tôn trọng vừa luôn cố giữ nó trong vòng kiểm soát của lý trí.
Ông lấy điện thoại ra, gọi về nhà thờ họ Tôn ở khu phố cổ. Cha ông, cụ Tôn Đức Hiền, năm nay tám mươi tư tuổi, là người giữ cuốn Trấn Sát Lục của dòng họ.
Điện thoại đổ chuông một lúc mới có người nghe. Giọng cụ già chậm và rõ.
- Minh đấy à? Có chuyện gì mà gọi giờ này?
Tôn Khắc Minh đứng lại bên gốc cây trong sân trường, nhìn tấm bìa hồ sơ trên tay, và hỏi cha mình một câu mà ông đã không hỏi suốt nhiều năm theo nghề khảo cổ.
- Cha, Trấn Sát Lục còn ghi chuyện đỉnh miệng thú không, cha?
Đầu dây bên kia im lặng rất lâu. Lâu tới mức ông tưởng cuộc gọi đã rớt. Rồi giọng cụ già vang lên, chậm hơn trước, và nghiêm hơn hẳn.
- Sao tự nhiên con hỏi tới chuyện đó? Nhà mình bốn đời chỉ ghi chép, chưa đời nào phải động tới một cái đỉnh miệng thú thật cả.
- Con vừa thấy một tấm ảnh. Một chiếc đỉnh trấn sát, miệng còn bịt đất đỏ, vừa được bán ở Lạc Dương tháng trước. Con sợ người mua đã mở miệng nó ra rồi.
Cụ già lại im lặng. Rồi cụ nói một câu ngắn.
- Vậy thì con về nhà một chuyến đi. Sách ở nhà thờ họ, không mang ra ngoài được. Muốn tra, phải về tận nơi mà tra.
Tôn Khắc Minh cúp máy, đứng yên trong sân trường đã lên đèn. Ông chưa biết người mua chiếc đỉnh là ai. Ông chưa biết lớp đất bịt miệng đã bị bóc hay chưa. Ông cũng chưa biết, ở ngoại ô phía tây thành phố này, trong một biệt phủ kín cổng cao tường, có một người đàn ông đang ăn bữa thứ mười lăm trong ngày và không sao no được.
Trên đường về nhà riêng, ông ghé qua văn phòng khoa, mở tủ tư liệu cá nhân, lấy ra cuốn sổ tay chép dở những đoạn Trấn Sát Lục mà ông từng chép lại hồi mới vào nghề. Ông lật tới phần ghi về đồ đồng trấn sát. Chữ của chính ông, viết từ hơn hai mươi năm trước, ngay ngắn và cẩn thận. Trong đó có một dòng ông đã gạch chân từ ngày chép: hai điều kiện để một miệng thú đã bịt có thể mở ra hại người. Một là bàn tay trần chạm vào vật nhốt trong miệng. Hai là lòng tham chiếm đoạt của người chạm, tương xứng với thứ oán khí bị nhốt bên trong.
Ông đọc lại dòng đó hai lần. Nếu chiếc đỉnh trong ảnh thật sự là đỉnh trấn sát giam oán đói, điều kiện đã khác. Nếu người mua nó là kẻ đang tham thứ của người khác, và lại chạm tay vào ngọc đúng lúc đó, chuyện sẽ đổi hẳn. Theo ghi chép của tổ tiên họ Tôn, chuyện xảy ra tiếp theo không còn nằm trong phạm vi khảo cổ học nữa.
Ông khép sổ tay lại, cất tấm ảnh vào cùng ngăn tủ, khóa lại. Ông quyết định cuối tuần sẽ về nhà thờ họ, tra lại Trấn Sát Lục bản gốc cho chắc. Trước khi có thêm chứng cứ, ông sẽ không nói chuyện này với bất kỳ ai ngoài cha mình. Đó là nguyên tắc nghề nghiệp của ông suốt hai mươi năm qua. Kết luận chỉ được nói ra khi đã có đủ dữ kiện để đứng vững trước mọi câu hỏi.
Ông chỉ biết một điều. Từ chiều nay, tấm ảnh trong bìa hồ sơ của ông không còn là một tư liệu giảng dạy nữa. Nó là đầu mối đầu tiên của một việc mà họ Tôn đã tránh suốt bốn đời, và có lẽ đời của ông sẽ không tránh được nữa.