TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 46: Lễ Tạ Thần Kim Ngưu Ở Bờ Hồ Lúc 16:00
Chiều ngày 19 tháng 09 năm 2026, lúc mười sáu giờ, đàn lễ ở bờ hồ làng Ngũ Xã đông kín người. Nguyễn Văn Thuần tới đàn lễ từ lúc mười lăm giờ, đi cùng cụ…
Nội dung chương
Chiều ngày 19 tháng 09 năm 2026, lúc mười sáu giờ, đàn lễ ở bờ hồ làng Ngũ Xã đông kín người. Nguyễn Văn Thuần tới đàn lễ từ lúc mười lăm giờ, đi cùng cụ Đỗ Văn Kính để kiểm tra lần cuối toàn bộ phần bày biện. Trời chiều trong và lặng gió, mặt hồ phẳng như một tấm gương lớn xám bạc. Sau hơn một tháng mưa bão triền miên, đây là buổi chiều yên ổn đầu tiên mà cả làng được hưởng trọn vẹn bên bờ hồ của mình.
Đàn lễ được bày đúng theo lệ đình mà cụ Kính giữ. Bàn lễ chính hướng ra mặt hồ, trên bàn đặt hương, hoa tươi, đĩa quả, trầu cau và chén rượu lễ. Hai bên bàn lễ là đôi đèn lớn của đình, lửa đèn cháy đều trong chiều lặng gió. Phía sau bàn lễ, hàng cờ lễ dựng thẳng, màu cờ nổi bật trên nền trời chiều. Trước bàn lễ, một tấm chiếu lớn được trải cho hàng người hành lễ đầu tiên, gồm Thuần, Sen, cụ Kính và các trưởng họ trong làng. Dân làng đứng thành nhiều hàng phía sau chiếu, kéo dài tới tận hàng tre ở đầu bãi đất.
Đội trống của đình nổi ba hồi trống mở lễ lúc mười sáu giờ đúng. Tiếng trống trầm và đều, vang ra mặt hồ rồi dội nhẹ trở lại bờ. Cả bãi đất im lặng hẳn sau hồi trống cuối. Thuần bước lên trước bàn lễ, chỉnh lại vạt áo dài, thắp ba nén hương từ ngọn lửa đèn, rồi cắm hương lên bát hương giữa bàn lễ. Khói hương bốc lên thẳng trong không khí lặng, tỏa mùi thơm trầm ấm quyện với mùi nước hồ và mùi cỏ ướt còn sót lại sau những ngày mưa.
Sen thay mặt dân làng đọc văn khấn tạ. Bà đứng ngay sau Thuần, hai tay nâng ống tre đựng văn khấn lên ngang trán, rồi mở ra và đọc bằng giọng rõ ràng, chậm rãi. Văn khấn do cụ Kính chấp bút theo đúng văn khấn tạ thần nước cũ của đình, có sửa lại phần giữa cho hợp với câu chuyện của làng trong mùa mưa bão năm nay. Trong văn khấn, làng tạ ơn thần Kim Ngưu đã canh giữ long mạch và vùng nước Hồ Tây qua bao đời, giữ cho đất làng, đê làng và nghề đúc của làng được yên ổn. Làng cũng tạ lỗi vì con cháu trong một lúc thiếu hiểu biết đã động vào phôi chuông trấn giữ dưới đáy bùn, làm kinh động tới thủy mạch của cả vùng.
Tới đoạn văn khấn nói về tính chất của buổi lễ, Sen đọc chậm lại, rõ từng chữ. Buổi lễ hôm nay là lễ tạ ơn và tạ lỗi của làng dâng lên thần thú. Làng đến bờ hồ này với lòng biết ơn và sự kính trọng, không phải để trấn áp, không phải để đuổi trừ bất cứ điều gì. Làng xin được phụng thờ thần thú như các đời trước đã phụng thờ. Làng xin rước phôi chuông về đình thờ phụng lâu dài. Làng cũng xin hứa đời đời giữ lệ. Không bán chuông. Không nấu chảy chuông. Không một lần nữa động vào vật trấn giữ của vùng nước này khi chưa rõ lệ làng. Thuần đứng trước bàn lễ nghe từng câu văn khấn, đầu cúi nhẹ. Ông biết từng lời trong văn khấn ấy đều đã được làng bàn bạc, đối chiếu với tấm bia và sổ lệ trong nhiều ngày, không một câu nào là lời nói bột phát trong buổi lễ.
Ở hàng đầu của dân làng, ngay phía sau tấm chiếu của các cao niên, Lực quỳ gối từ đầu buổi lễ. Anh quỳ thẳng lưng, hai tay đặt trên đầu gối, mắt nhìn ra mặt hồ. Theo đúng lời xin của anh trước làng tối hôm 15, phần tạ lỗi của buổi lễ có một đoạn dành riêng cho nhóm thợ lặn. Khi Sen đọc tới đoạn ấy, Lực cúi đầu sát xuống mặt chiếu, giữ nguyên tư thế ấy trong suốt thời gian văn khấn nhắc lại kèo trục vớt lén và buổi chiều cẩu chuông hôm 13 tháng 08. Ba người thợ lặn trong nhóm cũ quỳ ngay sau anh, cũng cúi đầu cùng một nhịp. Dân làng đứng phía sau nhìn cảnh ấy trong im lặng. Không một tiếng xì xào trách móc nào nổi lên.
Trong phần giữa buổi lễ, một việc nhỏ được làm rất cẩn thận theo lời dặn của cụ Kính. Bát hương trên bàn lễ được một cao niên trong đình giữ lửa liên tục, không để khói hương đứt quãng trong suốt thời gian hành lễ. Ông nói với người đứng bên cạnh rằng lễ tạ thần nước của đình từ xưa coi trọng sự liền mạch của khói hương trên đàn lễ. Khói hương đứt giữa chừng là điều các đời thủ nhang luôn tránh. Sáng nay, làng đã chuẩn bị riêng hai bó hương dự phòng, cất trong hộp gỗ khô ráo ngay phía sau bàn lễ. Thuần nghe được câu chuyện ấy trong lúc chờ tới phần khấn của họ mình, và ông ghi nhớ nó như một chi tiết nữa cho thấy lệ đình của làng mình tỉ mỉ tới mức nào.
Đội phục vụ lễ cũng làm việc không ngơi tay phía sau đàn lễ. Các chị trong làng thay nhau mang nước sạch ra cho các cao niên rửa tay giữa các lượt dâng lễ. Mấy thanh niên giữ hàng lối cho dân làng, nhắc khẽ những người tới muộn đứng vào đúng vị trí đã chia theo từng xóm. Trẻ con được người lớn dắt tay, đứng ở hàng ngoài cùng gần hàng tre, mắt nhìn ra đàn lễ và mặt hồ không chớp. Không khí buổi lễ trang trọng nhưng không nặng nề. Nhiều người dân nói nhỏ với nhau mấy câu. Họ cảm thấy buổi lễ chiều nay giống một ngày hội yên bình của làng hơn là một buổi lễ sửa sai. Dù ai cũng biết làng làm lễ này chính là để sửa lại một việc sai.
Sau văn khấn chính, Thuần đọc tiếp phần khấn riêng của họ Nguyễn và xưởng đúc. Ông tạ lỗi với thần thú và với tổ nghề, vì trong mùa hồ động vừa qua, chính ông cũng có lúc quyết định vội vàng, cho dời chuông khỏi vị trí gần bờ hồ trái với lời dặn của chính mình. Ông hứa trước đàn lễ rằng xưởng đúc họ Nguyễn từ nay sẽ là nơi giữ nghề và giữ lệ, thợ trong xưởng đời nào cũng phải học thuộc câu chuyện của phôi chuông trước khi học nghề đúc. Thắng đứng trong hàng con cháu họ Nguyễn phía sau, nghe ông nội đọc phần khấn ấy, mắt nhìn thẳng ra mặt hồ không chớp.
Lễ vật được dâng lên theo từng lượt. Các trưởng họ lần lượt bước lên trước bàn lễ, dâng hoa, dâng quả, rót rượu lễ, rồi lùi xuống hàng của mình. Mỗi lượt dâng lễ đều có một hồi trống ngắn đi kèm. Bà Hoa đại diện cho các hộ dân ven hồ dâng lên đàn lễ một mâm hoa tươi hái trong vườn nhà bà sáng nay. Bà nói nhỏ với Sen khi lui xuống rằng đây là lần đầu tiên trong mấy chục năm bán nước ven hồ, bà được đứng gần đàn lễ tạ thần nước của làng tới như vậy. Trước đây, lễ tạ thần nước chỉ là việc của các cụ trong đình. Năm nay, cả làng cùng làm lễ, người nào cũng có phần.
Cụ Kính là người hành lễ cuối cùng trong phần dâng lễ. Cụ chống gậy bước chậm lên trước bàn lễ, tự tay rót một chén rượu lễ và đặt xuống vị trí cao nhất trên bàn. Tay cụ run nhẹ vì tuổi tác, nhưng chén rượu được đặt xuống vững vàng, không sánh ra ngoài một giọt. Cụ nói mấy câu ngắn gọn trước đàn lễ, giọng cụ không lớn nhưng cả bãi đất đều nghe rõ trong chiều lặng gió. Cụ nói cụ đã giữ đình từ thời trai trẻ, đã chứng kiến bao mùa nước lên nước xuống của vùng hồ này. Cụ chỉ mong một điều. Con cháu trong làng từ nay nhớ lấy mùa mưa bão năm nay mà giữ lệ cho bền, để đình làng, bờ hồ và nghề đúc của Ngũ Xã còn yên ổn dài lâu.
Buổi lễ đi vào phần cuối khi nắng chiều bắt đầu ngả vàng trên mặt hồ. Thuần đứng trước bàn lễ, tuyên bố phần khấn lễ đã xong. Ông nói với toàn thể dân làng rằng sau buổi lễ tạ này, đoàn rước sẽ đưa phôi chuông từ sân đình vào an vị trong hậu cung đình làng. Ông mời dân làng cùng theo đoàn rước về đình, chứng kiến việc an vị chuông, khép lại ba bước mà làng đã chốt theo đúng lời tổ nghề để lại trên tấm bia. Tiếng trống của đình lại nổi lên, lần này là hồi trống báo lễ tạ đã thành, vang dài trên mặt nước yên của buổi chiều ngày 19 tháng 09.
Trước phần cuối của buổi lễ, Sen nói một lời ngắn trước toàn thể dân làng. Bà nói buổi lễ tạ hôm nay khép lại được là nhờ cả làng cùng giữ một lòng trong suốt những ngày qua. Từ người giữ lệ đình, người tra cứu tấm bia, người trực đê trong đêm bão, cho tới người dân đứng vòng ngoài canh giữ đường rước, ai cũng có phần trong buổi lễ này. Bà nhắc lại lời đã nói ở sân đình hôm ký giấy rút kèo. Từ nay, làng không nhắc lại chuyện cũ với ý chê trách bất cứ ai. Làng chỉ giữ lại một điều duy nhất từ câu chuyện quả chuông. Đó là bài học về việc phải rõ lệ làng trước khi động vào bất cứ vật gì thuộc về đình và thuộc về vùng nước này.
Dân làng bắt đầu di chuyển theo hàng lối đã được dặn từ trước, nhường một lối đi rộng ở giữa bãi đất cho đoàn rước. Lực đứng dậy khỏi tấm chiếu, phủi lại vạt áo, đi nhanh về phía đội khiêng đang chờ ở đầu đường rước. Vai anh đã sẵn sàng cho phần việc cuối cùng của ngày hôm nay. Thuần đứng lại bên bàn lễ, nhìn khói hương vẫn còn bốc lên đều đặn, nhìn mặt hồ phẳng lặng trải dài trước mắt. Buổi lễ tạ đã diễn ra trọn vẹn, đúng lệ, đúng giờ. Ông quay người, bước theo đoàn người đang hướng về phía cổng đình, nơi quả chuông sạch thơm mùi ngũ vị hương đang chờ được rước vào nhà của nó.